Mặt trời - Lịch sử thay đổi

Marrella: Đã thay thế cả nội dung bằng “{{mới}} '''Mặt Trời''' là ngôi sao nằm ở trung tâm của Hệ Mặt Trời. Nó là một khối cầu plasma gần hoàn…”

2024-05-14T02:25:28Z

Đã thay thế cả nội dung bằng “{{mới}} '''Mặt Trời''' là ngôi sao nằm ở trung tâm của Hệ Mặt Trời. Nó là một khối cầu plasma gần hoàn…”

Xem thay đổi

Marrella: /* Vùng bức xạ */

2021-01-06T09:35:04Z

Vùng bức xạ

Marrella: /* Lõi */

2021-01-06T09:17:31Z

Lõi

Marrella: /* Lõi */

2021-01-06T09:00:11Z

Lõi

Marrella: /* Lõi */

2021-01-06T08:37:06Z

Lõi

Marrella vào lúc 08:27, ngày 6 tháng 1 năm 2021

2021-01-06T08:27:52Z

Marrella: /* Lõi */

2021-01-06T08:15:57Z

Lõi

Marrella vào lúc 09:47, ngày 4 tháng 1 năm 2021

2021-01-04T09:47:15Z

Xem thay đổi

Marrella: /* Lõi */

2021-01-04T09:43:24Z

Lõi

Marrella vào lúc 09:34, ngày 4 tháng 1 năm 2021

2021-01-04T09:34:51Z

@@ Dòng 60: / Dòng 60: @@
 === Vùng bức xạ ===
 Từ lõi đến khoảng 0,7 [[bán kính mặt trời]], [[bức xạ nhiệt]] là phương thức truyền năng lượng chủ yếu.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |publisher=NASA |title=Sun |website=World Book at NASA |access-date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142009/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |archive-date=10 May 2013}}</ref> Nhiệt độ giảm từ tầm 7 triệu xuống 2 triệu K khi khoảng cách đến lõi ngày một xa.<ref name=NASA1/> Mức [[gradien nhiệt độ]] này thấp hơn [[tốc độ giảm đoạn nhiệt]] nên không thể điều chỉnh đối lưu, lý giải tại sao năng lượng được truyền qua vùng này bằng [[bức xạ]] chứ không phải đối lưu nhiệt.<ref name=NASA1/> Các [[ion]] hydro và heli phát ra photon nhưng không di chuyển được bao xa trước khi bị ion khác tái hấp thu.<ref name="autogenerated1"/> Mật độ sụt giảm một trăm lần (20 g/cm<sup>3</sup> xuống 0,2 g/cm<sup>3</sup>) từ 0,25 bán kính đến 0,7 bán kính, ranh giới phía ngoài của vùng bức xạ.<ref name="autogenerated1"/><!-- http://adsabs.harvard.edu/abs/2008SoPh..251..101M -->
 == Các giai đoạn phát triển ==

@@ Dòng 55: / Dòng 55: @@
 Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val|9.2|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e|56}}), hay tốc độ {{val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book |last=Shu |first=F.H. |date=1982 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |website=Cosmicopia |publisher=NASA |date=2012 |access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6&nbsp;[[Yotta-|yottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e|10}}&nbsp;[[đương lượng nổ|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra trong mỗi [[mét khối]]. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |publisher=Contemporary Physics Education Project |access-date=30 August 2011 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |title=Lazy Sun is less energetic than compost |date=17 April 2012}}</ref>
-Tốc độ hợp hạch trong lõi đang ở trạng thái cân bằng tự hiệu chỉnh. Nếu hợp hạch xảy ra hơi nhanh hơn thì lõi nóng lên nhiều hơn và hơi phình to ra đối kháng trọng lượng của các lớp ngoài, làm giảm mật độ và kéo theo đó giảm tốc độ hợp hạch, hiệu chỉnh [[nhiễu loạn (thiên văn học)|nhiễu loạn]]. Còn khi tốc độ hơi chậm hơn, lõi sẽ nguội hơn và hơi co lại, làm tăng mật độ cũng như tốc độ hợp hạch và đưa nó quay về trạng thái cũ.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H.J. |last2=Mathai |first2=A.M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=[[AIP Conference Proceedings]] |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009|citeseerx=10.1.1.254.6033|s2cid=14622069 }}</ref><ref>
+Tốc độ hợp hạch trong lõi đang ở trạng thái cân bằng tự hiệu chỉnh. Nếu hợp hạch xảy ra hơi nhanh hơn thì lõi nóng lên nhiều hơn và hơi phình to thêm đối kháng trọng lượng của các lớp ngoài, làm giảm mật độ và kéo theo đó giảm tốc độ hợp hạch, hiệu chỉnh [[nhiễu loạn (thiên văn học)|nhiễu loạn]]. Còn khi tốc độ hơi chậm hơn, lõi sẽ nguội hơn và hơi co lại, làm tăng mật độ cũng như tốc độ hợp hạch và đưa nó quay về trạng thái cũ.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H.J. |last2=Mathai |first2=A.M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=[[AIP Conference Proceedings]] |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009|citeseerx=10.1.1.254.6033|s2cid=14622069 }}</ref><ref>
 {{cite web |last=Myers |first=S.T. |date=18 February 1999 |title=Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium |website=Introduction to Astrophysics II |access-date=15 July 2009 |url=http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html}}</ref>
 == Các giai đoạn phát triển ==

← Phiên bản cũ		Phiên bản lúc 09:00, ngày 6 tháng 1 năm 2021
Dòng 54:		Dòng 54:

	Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val\|9.2\|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e\|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e\|56}}), hay tốc độ {{val\|6.2\|e=11\|u=kg\|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book \|last=Shu \|first=F.H. \|date=1982 \|title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy \|page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] \|publisher=University Science Books \|isbn=978-0-935702-05-7 \|url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web \|title=Ask Us: Sun \|url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html \|website=Cosmicopia \|publisher=NASA \|date=2012 \|access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6 [[Yotta-\|yottawatt]] ({{val\|3.846\|e=26\|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e\|10}} [[đương lượng nổ\|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra trong mỗi [[mét khối]]. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web \|last=Cohen \|first=H. \|date=9 November 1998 \|title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun \|url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html \|publisher=Contemporary Physics Education Project \|access-date=30 August 2011 \|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml \|archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web \|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm \|title=Lazy Sun is less energetic than compost \|date=17 April 2012}}</ref>		Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val\|9.2\|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e\|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e\|56}}), hay tốc độ {{val\|6.2\|e=11\|u=kg\|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book \|last=Shu \|first=F.H. \|date=1982 \|title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy \|page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] \|publisher=University Science Books \|isbn=978-0-935702-05-7 \|url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web \|title=Ask Us: Sun \|url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html \|website=Cosmicopia \|publisher=NASA \|date=2012 \|access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6 [[Yotta-\|yottawatt]] ({{val\|3.846\|e=26\|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e\|10}} [[đương lượng nổ\|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra trong mỗi [[mét khối]]. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web \|last=Cohen \|first=H. \|date=9 November 1998 \|title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun \|url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html \|publisher=Contemporary Physics Education Project \|access-date=30 August 2011 \|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml \|archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web \|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm \|title=Lazy Sun is less energetic than compost \|date=17 April 2012}}</ref>
		+
		+	Tốc độ hợp hạch trong lõi đang ở trạng thái cân bằng tự hiệu chỉnh. Nếu hợp hạch xảy ra hơi nhanh hơn thì lõi nóng lên nhiều hơn và hơi phình to ra đối kháng trọng lượng của các lớp ngoài, làm giảm mật độ và kéo theo đó giảm tốc độ hợp hạch, hiệu chỉnh [[nhiễu loạn (thiên văn học)\|nhiễu loạn]]. Còn khi tốc độ hơi chậm hơn, lõi sẽ nguội hơn và hơi co lại, làm tăng mật độ cũng như tốc độ hợp hạch và đưa nó quay về trạng thái cũ.<ref>{{Cite journal \|last1=Haubold \|first1=H.J. \|last2=Mathai \|first2=A.M. \|date=1994 \|title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment \|volume=320 \|issue=1994 \|pages=102–116 \|journal=[[AIP Conference Proceedings]] \|arxiv=astro-ph/9405040 \|bibcode=1995AIPC..320..102H \|doi=10.1063/1.47009\|citeseerx=10.1.1.254.6033\|s2cid=14622069 }}</ref><ref>
		+	{{cite web \|last=Myers \|first=S.T. \|date=18 February 1999 \|title=Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium \|website=Introduction to Astrophysics II \|access-date=15 July 2009 \|url=http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html}}</ref>

	== Các giai đoạn phát triển ==		== Các giai đoạn phát triển ==

@@ Dòng 53: / Dòng 53: @@
 {{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 }}</ref>
-Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val|9.2|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e|56}}), hay {{val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book |last=Shu |first=F.H. |date=1982 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |website=Cosmicopia |publisher=NASA |date=2012 |access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6&nbsp;[[Yotta-|yottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e|10}}&nbsp;[[đương lượng nổ|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế trong mỗi [[mét khối]] chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |publisher=Contemporary Physics Education Project |access-date=30 August 2011 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |title=Lazy Sun is less energetic than compost |date=17 April 2012}}</ref>
+Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val|9.2|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e|56}}), hay tốc độ {{val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book |last=Shu |first=F.H. |date=1982 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |website=Cosmicopia |publisher=NASA |date=2012 |access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6&nbsp;[[Yotta-|yottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e|10}}&nbsp;[[đương lượng nổ|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra trong mỗi [[mét khối]]. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |publisher=Contemporary Physics Education Project |access-date=30 August 2011 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |title=Lazy Sun is less energetic than compost |date=17 April 2012}}</ref>
 == Các giai đoạn phát triển ==

@@ Dòng 35: / Dòng 35: @@
 Thành phần hóa học của quang cầu thường được xem là điển hình của thành phần Hệ Mặt trời nguyên thủy.<ref name="aller1968">
-{{Cite journal |last=Aller |first=L.H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASAu...1..133A|doi=10.1017/S1323358000011048}}</ref> Tỷ lệ các nguyên tố nặng của Mặt trời như trình bày ở trên thường được đo bằng [[phổ học thiên văn|phổ học]] quang quyển và bằng đo lường trong những [[vẫn thạch]] mà không bao giờ bị thiêu đốt đến nhiệt độ nóng chảy. Những vẫn thạch này được cho lưu giữ thành phần của Mặt trời tiền sao và do đó không bị ảnh hưởng bởi kiểu bố trí các nguyên tố nặng. Hai phương pháp này nhìn chung cho ra kết quả đồng thuận.<ref name=basu2008 />
+{{Cite journal |last=Aller |first=L.H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASAu...1..133A|doi=10.1017/S1323358000011048}}</ref> Tỷ lệ các nguyên tố nặng của Mặt trời như trình bày ở trên thường được đo bằng [[phổ học thiên văn|phổ học]] quang quyển và bằng đo lường trong những [[vẫn thạch]] mà không bao giờ bị thiêu đốt đến nhiệt độ nóng chảy. Những vẫn thạch này được cho lưu giữ thành phần của Mặt trời tiền sao và do đó không bị ảnh hưởng bởi kiểu bố trí các nguyên tố nặng. Hai phương pháp này nhìn chung cho ra kết quả tương đồng.<ref name=basu2008 />
 == Cấu trúc ==
@@ Dòng 53: / Dòng 53: @@
 {{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 }}</ref>
-Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val|9.2|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8.9{{e|56}}), hay {{val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book |last=Shu |first=F.H. |date=1982 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |website=Cosmicopia |publisher=NASA |date=2012 |access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6&nbsp;[[Yotta-|yottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e|10}}&nbsp;[[đương lượng nổ|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế trong mỗi [[mét khối]] chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |publisher=Contemporary Physics Education Project |access-date=30 August 2011 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |title=Lazy Sun is less energetic than compost |date=17 April 2012}}</ref>
+Mỗi giây, chuỗi proton–proton xảy ra tầm {{val|9.2|e=37}} lần trong lõi, chuyển hóa 3,7{{e|38}} proton thành [[hạt alpha]] (hạt nhân heli) (tổng số proton tự do trong Mặt trời là ~8,9{{e|56}}), hay {{val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}.<ref name=Phillips1995-47/> Hoạt động tổng hợp bốn [[proton]] (hạt nhân hydro) tự do thành một hạt alpha giải phóng năng lượng cỡ 0,7% khối lượng hợp hạch,<ref>{{cite book |last=Shu |first=F.H. |date=1982 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102}}</ref> vậy tốc độ chuyển hóa khối lượng–năng lượng là 4,26 triệu tấn một giây (đòi hỏi 60 mega tấn hydro<ref>{{cite web |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |website=Cosmicopia |publisher=NASA |date=2012 |access-date=13 July 2017}}</ref>) ứng với công suất 384,6&nbsp;[[Yotta-|yottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name=nssdc /> hay 9,192{{e|10}}&nbsp;[[đương lượng nổ|mega tấn TNT]] mỗi giây. Mặt trời sản sinh nhiều năng lượng chủ yếu vì mật độ lõi và kích cỡ lớn (so với Trái đất và những vật thế trên Trái đất), thực tế trong mỗi [[mét khối]] chỉ có một lượng năng lượng khá nhỏ được tạo ra. Các mô hình lý thuyết về phần trong Mặt trời chỉ ra mật độ công suất tối đa là khoảng 276,5 watt mỗi mét khối tại tâm lõi,<ref>{{cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |publisher=Contemporary Physics Education Project |access-date=30 August 2011 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001}}</ref> ngang bằng mật độ công suất bên trong một đống phân trộn.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |title=Lazy Sun is less energetic than compost |date=17 April 2012}}</ref>
 == Các giai đoạn phát triển ==

@@ Dòng 49: / Dòng 49: @@
 === Lõi ===
 [[Lõi Mặt trời|Lõi]] của Mặt trời mở rộng từ tâm đến khoảng 20–25% bán kính Mặt trời.<ref name="Garcia2007">{{Cite journal |last=García |first=R. |date=2007 |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593 |bibcode=2007Sci...316.1591G |doi=10.1126/science.1140598 |pmid=17478682 |s2cid=35285705|display-authors=etal|url=https://semanticscholar.org/paper/1c02d6ac7cd010b23db5ab3abae3f2b5467e9aee }}</ref> Lõi có mật độ (hay khối lượng riêng) lên tới {{val|150|u=g|up=cm3}}<ref name="Basu">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |display-authors=etal |year=2009 |title=Fresh insights on the structure of the solar core |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=699 |issue=2 |pages=1403–1417 |arxiv=0905.0651 |bibcode=2009ApJ...699.1403B |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403|s2cid=11044272 }}</ref><ref name=NASA1>{{cite web |date=18 January 2007 |title=NASA/Marshall Solar Physics |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |publisher=[[Marshall Space Flight Center]] |access-date=11 July 2009}}</ref> (cỡ 150 lần mật độ nước) và nhiệt độ gần 15,7 triệu [[kelvin]] (K)<ref name=NASA1/> so với nhiệt độ bề mặt là {{val|5,800|u=K}}. Công tác phân tích dữ liệu [[SOHO]] gần đây gợi ý tốc độ quay trong lõi nhanh hơn vùng đối lưu bên trên.<ref name="Garcia2007"/> Trong hầu hết cuộc đời của Mặt trời, năng lượng được sản sinh trong lõi nhờ một loạt phản ứng hạt nhân gọi là [[phản ứng chuỗi proton–proton|chuỗi p–p (proton–proton)]] đã chuyển đổi hydro thành heli.<ref>{{Cite conference |conference=XXIII Physics in Collisions Conference |location=Zeuthen, Germany |last=Broggini |first=C. |date=2003 |title=Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference: Nuclear Processes at Solar Energy |url=http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626 |page=21 |arxiv=astro-ph/0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B}}</ref> Chỉ 0,8% năng lượng sinh ra trong Mặt trời đến từ những chuỗi phản ứng tổng hợp khác gọi là [[chu trình CNO]] nhưng tỷ lệ này được dự kiến tăng lên khi Mặt trời già đi.<ref name=jpcs271_1_012031>{{Cite journal |last1=Goupil |first1=M.J. |last2=Lebreton |first2=Y. |last3=Marques |first3=J.P. |last4=Samadi |first4=R. |last5=Baudin |first5=F. |date=2011 |title=Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns |journal=[[Journal of Physics: Conference Series]] |volume=271 |issue=1 |page=012031 |arxiv=1102.0247 |bibcode=2011JPhCS.271a2031G |doi=10.1088/1742-6596/271/1/012031|s2cid=4776237 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=The Borexino Collaboration |date=2020 |title=Experimental evidence of neutrinos produced in the CNO fusion cycle in the Sun |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=587 |issue=? |pages=577–582 |doi=10.1038/s41586-020-2934-0 |pmid=33239797 |bibcode=2020Natur.587..577B }}</ref>
-{{clear}}
 == Các giai đoạn phát triển ==

@@ Dòng 10: / Dòng 10: @@
 Căn cứ vào [[phân loại sao|lớp quang phổ]] thì Mặt trời là [[sao dãy chính loại G]] (G2V). Bởi vậy, nó được đề cập một cách không chính thức và không hoàn toàn chính xác là sao lùn vàng (ánh sáng Mặt trời gần màu trắng hơn là vàng). Mặt trời hình thành cách đây khoảng 4,6 tỷ năm<ref name="Connelly2012">{{cite journal |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |journal=[[Science (journal)|Science]] |first1=James N. |last1=Connelly |first2=Martin |last2=Bizzarro |first3=Alexander N. |last3=Krot |first4=Åke |last4=Nordlund |first5=Daniel |last5=Wielandt |first6=Marina A. |last6=Ivanova |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |date=2 November 2012 |doi=10.1126/science.1226919 |bibcode=2012Sci...338..651C |pmid=23118187|s2cid=21965292 }}</ref> từ sự [[suy sụp hấp dẫn]] của vật chất trong một vùng [[mây phân tử]] lớn. Hầu hết vật chất này tập hợp vào tâm trong khi phần còn lại bị dát phẳng thành một đĩa quay mà sau này [[Sự hình thành và tiến hóa của Hệ Mặt trời|trở thành Hệ Mặt trời]]. Khối lượng trung tâm trở nên quá nóng và đặc, rốt cục khơi gợi quá trình [[tổng hợp hạt nhân]] trong [[Lõi Mặt trời|lõi]]. Hiện con người cho rằng gần như toàn bộ các ngôi sao hình thành bởi quá trình này.
-Hiện tại, cứ mỗi giây Mặt trời tổng hợp khoảng 600 triệu tấn hydro thành heli trong lõi và kết quả là bốn triệu tấn vật chất được chuyển đổi thành năng lượng. Năng lượng này mất khoảng 10.000 đến 170.000 năm để thoát ra khỏi lõi, là nguồn ánh sáng và nhiệt của Mặt trời. Khi mà hoạt động tổng hợp hydro trong lõi suy biến đến điểm mà [[cân bằng thủy tĩnh]] mất đi, lõi của Mặt trời sẽ trải qua quá trình gia tăng mật độ và nhiệt độ rõ rệt trong khi các lớp ngoài phình to, cuối cùng biến Mặt trời thành [[sao khổng lồ đỏ]]. Theo tính toán Mặt trời sẽ lớn đến mức bao trùm quỹ đạo hiện tại của [[Sao thủy]] và [[Sao kim]], tiêu diệt sự sống trên Trái đất song điều này chưa diễn ra trong năm tỷ năm tới. Sau đó, Mặt trời sẽ bung các lớp ngoài ra và trở thành một loại sao lạnh đặc gọi là [[sao lùn trắng]], không còn tạo ra năng lượng thông qua tổng hợp hạt nhân song vẫn phát sáng và tỏa nhiệt nhờ sự tổng hợp trước đó.
+Hiện tại, cứ mỗi giây Mặt trời tổng hợp khoảng 600 triệu tấn hydro thành heli trong lõi và kết quả là bốn triệu tấn vật chất được chuyển hóa thành năng lượng. Năng lượng này mất khoảng 10.000 đến 170.000 năm để thoát ra khỏi lõi, là nguồn ánh sáng và nhiệt của Mặt trời. Khi mà hoạt động tổng hợp hydro trong lõi suy biến đến điểm mà [[cân bằng thủy tĩnh]] mất đi, lõi của Mặt trời sẽ trải qua quá trình gia tăng mật độ và nhiệt độ rõ rệt trong khi các lớp ngoài phình to, cuối cùng biến Mặt trời thành [[sao khổng lồ đỏ]]. Theo tính toán Mặt trời sẽ lớn đến mức bao trùm quỹ đạo hiện tại của [[Sao thủy]] và [[Sao kim]], tiêu diệt sự sống trên Trái đất song điều này chưa diễn ra trong năm tỷ năm tới. Sau đó, Mặt trời sẽ bung các lớp ngoài ra và trở thành một loại sao lạnh đặc gọi là [[sao lùn trắng]], không còn tạo ra năng lượng thông qua tổng hợp hạt nhân song vẫn phát sáng và tỏa nhiệt nhờ sự tổng hợp trước đó.
 Con người đã nhận ra ảnh hưởng vô cùng to lớn của Mặt trời lên Trái đất từ [[thời tiền sử]]. [[Mặt trời trong văn hóa|Một số nền văn hóa]] xem Mặt trời như một [[Thần Mặt trời|vị thần]]. Chuyển động đồng bộ của Trái đất cùng quỹ đạo của nó quanh Mặt trời là cơ sở của [[lịch Mặt trời]] mà [[dương lịch|một trong số đó]] được dùng phổ biến ngày nay.
@@ Dòng 73: / Dòng 73: @@
 Sau pha nhánh khổng lồ đỏ, quãng đời hoạt động của Mặt trời chỉ còn lại 120 triệu năm nhưng có nhiều điều xảy ra. Trước tiên, lõi mà lúc này chứa đầy heli [[vật chất suy biến|suy biến]] kích thích dữ dội trong [[nháy heli]] mà ở đó ước tính 6% lõi ứng với 40% khối lượng Mặt trời sẽ bị chuyển hóa thành carbon chỉ trong vài phút thông qua [[quá trình ba-alpha]].<ref>{{cite web |url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html |title=The End Of The Sun}}</ref> Mặt trời sẽ co lại còn bằng khoảng 10 lần kích cỡ hiện tại và độ sáng bằng 50 lần, trong khi nhiệt độ thì thấp hơn một chút. Khi ấy nó sẽ vươn đến [[lùm đỏ]] hay [[nhánh ngang]] nhưng một ngôi sao có khối lượng Mặt trời không tiến hóa hướng xanh dương dọc nhánh ngang. Thay vào đó nó chỉ trở nên sáng hơn và lớn lên vừa phải trong khoảng 100 triệu năm khi heli trong lõi tiếp tục phản ứng.<ref name=schroder/>
-Tới khi mà heli cạn kiệt, Mặt trời sẽ lại phình to giống như khi hydro cạn kiệt, chỉ khác là lần này mọi chuyện diễn ra nhanh hơn và Mặt trời trở nên sáng và lớn hơn. Đây là pha [[nhánh khổng lồ tiệm cận]] và Mặt trời đang sử dụng hydro ở vỏ hoặc heli ở vỏ sâu hơn thay thế. Sau khoảng 20 triệu năm vào đầu nhánh khổng lồ tiệm cận, Mặt trời trở nên ngày càng bất ổn với khối lượng mất đi nhanh và xung nhiệt làm tăng kích cỡ và độ sáng trong vài trăm năm ứng với mỗi chu kỳ 100.000 năm hoặc hơn. Các đợt xung nhiệt ngày một lớn hơn và những đợt sau đẩy độ sáng lên đến gấp 5.000 lần hiện tại cùng bán kính lên hơn 1 đơn vị thiên văn.<ref name=agb>{{Cite journal |last1=Vassiliadis |first1=E. |last2=Wood |first2=P.R. |doi=10.1086/173033 |title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss |journal=The Astrophysical Journal |volume=413 |page=641 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...413..641V}}</ref> Theo một mô hình năm 2008, quỹ đạo Trái đất co lại do [[lực thủy triều]] (và cuối cùng kéo từ hạ sắc quyển) nên nó sẽ bị Mặt trời nuốt lúc gần đỉnh điểm của pha nhánh khổng lồ đỏ, tương tự như Sao thủy và Sao kim vào lần lượt 3,8 và 1 triệu năm trước đó. Các mô hình là khác nhau tùy thuộc vào tốc độ và thời gian mất mát khối lượng. Mô hình mà có mất mát khối lượng nhiều hơn ở nhánh khổng lồ đỏ tạo ra những ngôi sao nhỏ và kém sáng hơn tại đỉnh điểm của nhánh khổng lồ tiệm cận, có lẽ chỉ 2.000 lần độ sáng và chưa đến 200 lần bán kính.<ref name=schroder/> Đối với Mặt trời, bốn đợt xung nhiệt được dự đoán xảy ra trước khi nó mất hoàn toàn vỏ ngoài và khởi động hình thành [[tinh vân hành tinh]]. Kết thúc pha kéo dài 500.000 năm này, Mặt trời sẽ chỉ còn khoảng nửa khối lượng hiện tại.
+Tới khi mà heli cạn kiệt, Mặt trời sẽ lại phình to giống như khi hydro cạn kiệt, chỉ khác là lần này mọi chuyện diễn ra nhanh hơn và Mặt trời trở nên sáng và lớn hơn. Đây là pha [[nhánh khổng lồ tiệm cận]] và Mặt trời đang sử dụng hydro ở vỏ hoặc heli ở vỏ sâu hơn thay thế. Sau khoảng 20 triệu năm vào đầu nhánh khổng lồ tiệm cận, Mặt trời trở nên ngày càng bất ổn với khối lượng mất đi nhanh và xung nhiệt làm tăng kích cỡ và độ sáng trong vài trăm năm ứng với mỗi chu kỳ 100.000 năm hoặc hơn. Các đợt xung nhiệt ngày một lớn hơn và những đợt sau đẩy độ sáng lên đến gấp 5.000 lần hiện tại cùng bán kính lên hơn 1 đơn vị thiên văn.<ref name=agb>{{Cite journal |last1=Vassiliadis |first1=E. |last2=Wood |first2=P.R. |doi=10.1086/173033 |title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss |journal=The Astrophysical Journal |volume=413 |page=641 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...413..641V}}</ref> Theo một mô hình năm 2008, quỹ đạo Trái đất co lại do [[lực thủy triều]] (và cuối cùng kéo từ hạ sắc quyển) nên nó sẽ bị Mặt trời nuốt lúc gần đỉnh điểm của pha nhánh khổng lồ đỏ, tương tự như Sao thủy và Sao kim vào lần lượt 3,8 và 1 triệu năm trước đó. Các mô hình là khác nhau tùy thuộc vào tốc độ và thời gian mất mát khối lượng. Mô hình mà có mất mát khối lượng nhiều hơn ở nhánh khổng lồ đỏ tạo ra những ngôi sao nhỏ và kém sáng hơn ở nhánh khổng lồ tiệm cận, có lẽ chỉ 2.000 lần độ sáng và chưa đến 200 lần bán kính.<ref name=schroder/> Đối với Mặt trời, bốn đợt xung nhiệt được dự đoán xảy ra trước khi nó mất hoàn toàn vỏ ngoài và khởi động hình thành [[tinh vân hành tinh]]. Kết thúc pha kéo dài 500.000 năm này, Mặt trời sẽ chỉ còn khoảng nửa khối lượng hiện tại.
-Diễn biến hậu nhánh khổng lồ tiệm cận thậm chí còn nhanh hơn. Nhiệt độ tăng nhưng độ sáng gần như bất biến. Nửa khối lượng Mặt trời bắn ra bị ion hóa thành tinh vân hành tinh trong khi lõi trần nóng đến 30.000 K. Lõi trần cuối cùng là một [[sao lùn trắng]] có nhiệt độ hơn 100.000 K và ước tính mang 54,05% khối lượng Mặt trời hiện tại.<ref name=schroder/> Tinh vân hành tinh sẽ phân tán trong khoảng 10.000 năm còn sao lùn trắng sẽ sống đến hàng nghìn tỷ năm trước khi phai mờ thành [[sao lùn đen]] giả thuyết.<ref name=bloecker1>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...297..727B|title = Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 297|page = 727}}</ref><ref name=bloecker2>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...299..755B|title = Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 299|page = 755}}</ref>
+Diễn biến hậu nhánh khổng lồ tiệm cận thậm chí còn nhanh hơn. Nhiệt độ tăng nhưng độ sáng gần như bất biến. Nửa khối lượng Mặt trời bắn ra bị ion hóa thành tinh vân hành tinh để lại lõi trần nóng đến 30.000 K. Lõi trần cuối cùng là một [[sao lùn trắng]] có nhiệt độ hơn 100.000 K và ước tính mang 54,05% khối lượng Mặt trời hiện tại.<ref name=schroder/> Tinh vân hành tinh sẽ phân tán trong khoảng 10.000 năm còn sao lùn trắng sẽ sống đến hàng nghìn tỷ năm trước khi phai mờ thành [[sao lùn đen]] giả thuyết.<ref name=bloecker1>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...297..727B|title = Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 297|page = 727}}</ref><ref name=bloecker2>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...299..755B|title = Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 299|page = 755}}</ref>
 == Chú thích ==