Kỷ Cambri - Lịch sử thay đổi

Marrella vào lúc 12:29, ngày 22 tháng 12 năm 2024

2024-12-22T12:29:07Z

Marrella vào lúc 03:42, ngày 3 tháng 11 năm 2024

2024-11-03T03:42:41Z

Xem thay đổi

Marrella vào lúc 13:30, ngày 29 tháng 10 năm 2024

2024-10-29T13:30:48Z

Marrella vào lúc 13:26, ngày 29 tháng 10 năm 2024

2024-10-29T13:26:30Z

Marrella vào lúc 14:08, ngày 16 tháng 10 năm 2021

2021-10-16T14:08:42Z

Xem thay đổi

Marrella: /* Sự sống trên cạn */

2021-10-15T10:36:43Z

Sự sống trên cạn

Marrella: /* Sự sống trên cạn */

2021-10-15T09:56:28Z

Sự sống trên cạn

Marrella: /* Cổ khí hậu */

2021-10-14T23:54:25Z

Cổ khí hậu

Marrella: /* Cổ khí hậu */

2021-10-14T23:36:04Z

Cổ khí hậu

Marrella: /* Sách */

2021-10-14T23:21:18Z

Sách

@@ Dòng 1: / Dòng 1: @@
 <indicator name="mới">[[File:UnderCon icon.svg|40px|link={{TALKPAGENAME}}#Bình duyệt|alt=Mục từ này cần được bình duyệt|Mục từ này cần được bình duyệt]]</indicator>
-[[File:ক্যাম্ব্রিয়ান৫০.png|thumb|Trái Đất vào giữa kỷ Cambri, khoảng 500 triệu năm trước]]
+[[File:Mollweide_Paleographic_Map_of_Earth,_505_Ma_(Wuliuan_Stage).png|thumb|Bản đồ Trái Đất vào 505 triệu năm trước trong kỷ Cambri, thế Miêu Lĩnh.]]
 '''Kỷ Cambri''' là [[kỷ địa chất]] đầu tiên của [[đại Cổ Sinh]] thuộc [[liên đại Hiển Sinh]], kéo dài 53,4 triệu năm từ lúc [[kỷ Ediacara]] kết thúc 538,8 triệu năm trước đến khi [[kỷ Ordovic]] bắt đầu 485,4 triệu năm trước.<ref name="ICS Chart">{{cite web | last1 = Cohen | first1 = K.M. | last2 = Finney | first2 = S.C. | last3 = Gibbard | first3 = P.L. | last4 = Fan | first4 = J.X. | url = https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2023-09.pdf | title = The ICS International Chronostratigraphic Chart | date = September 2023 | website = stratigraphy.org | publisher = International Commission on Stratigraphy | access-date = 29 October 2024}}</ref> [[Adam Sedgwick]] đã kiến lập và đặt tên kỷ này theo thể Latinh của ''Cymru'', tên [[tiếng Wales]] của [[Wales]], nơi đá kỷ Cambri phô bày nhất.<ref>Sedgwick and R. I. Murchison (1835) [https://archive.org/stream/reportannualmee03meetgoog#page/n398/mode/1up/ "On the Silurian and Cambrian systems, exhibiting the order in which the older sedimentary strata succeed each other in England and Wales,"] Notices and Abstracts of Communications to the British Association for the Advancement of Science at the Dublin meeting, August 1835, pp. 59–61, in: ''Report of the Fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; held in Dublin in 1835'' (1836).</ref><ref name=Sedgwick1852>{{cite journal |last=Sedgwick |first=A. |doi=10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.20 |year=1852 |title=On the classification and nomenclature of the Lower Paleozoic rocks of England and Wales |journal=Q. J. Geol. Soc. Lond. |volume=8 |issue=1–2 |pages=136–138 |s2cid=130896939 |url=https://zenodo.org/record/2432137 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Chambers 21st Century Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |website=[[Chambers Dictionary]] |publisher=Allied Publishers |edition=Revised |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=New Dehli |page=203 }}</ref> Kỷ Cambri độc nhất về tỷ lệ trầm tích [[lagerstätte]] cao bất thường, những điểm bảo tồn hiếm có mà ở đó vỏ và phần mềm của các sinh vật được bảo quản tốt. Vì vậy chúng ta hiểu về sinh vật kỷ Cambri nhiều hơn một số kỷ sau này.<ref name=Orr2003>{{cite journal |first1=P. J. |last1=Orr |first2=M. J. |last2=Benton |first3=D. E. G. |last3=Briggs |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |year=2003 |doi=10.1130/G19193.1 |bibcode=2003Geo....31..769O }}</ref>

@@ Dòng 1: / Dòng 1: @@
 <indicator name="mới">[[File:UnderCon icon.svg|40px|link={{TALKPAGENAME}}#Bình duyệt|alt=Mục từ này cần được bình duyệt|Mục từ này cần được bình duyệt]]</indicator>
 [[File:ক্যাম্ব্রিয়ান৫০.png|thumb|Trái đất vào giữa kỷ Cambri, khoảng 500 triệu năm trước]]
-'''Kỷ Cambri''' là [[kỷ địa chất]] đầu tiên của [[đại Cổ Sinh]] thuộc [[liên đại Hiển Sinh]], kéo dài 54 triệu năm từ lúc [[kỷ Ediacara]] kết thúc 539 triệu năm trước đến khi [[kỷ Ordovic]] bắt đầu 485 triệu năm trước.<ref name="ICS Chart">{{cite web | last1 = Cohen | first1 = K.M. | last2 = Finney | first2 = S.C. | last3 = Gibbard | first3 = P.L. | last4 = Fan | first4 = J.X. | url = https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2023-09.pdf | title = The ICS International Chronostratigraphic Chart | date = September 2023 | website = stratigraphy.org | publisher = International Commission on Stratigraphy | access-date = 29 October 2024}}</ref> [[Adam Sedgwick]] đã kiến lập và đặt tên kỷ này theo thể Latinh của ''Cymru'', tên [[tiếng Wales]] của [[Wales]], nơi đá kỷ Cambri phô bày nhất.<ref>Sedgwick and R. I. Murchison (1835) [https://archive.org/stream/reportannualmee03meetgoog#page/n398/mode/1up/ "On the Silurian and Cambrian systems, exhibiting the order in which the older sedimentary strata succeed each other in England and Wales,"] Notices and Abstracts of Communications to the British Association for the Advancement of Science at the Dublin meeting, August 1835, pp. 59–61, in: ''Report of the Fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; held in Dublin in 1835'' (1836).</ref><ref name=Sedgwick1852>{{cite journal |last=Sedgwick |first=A. |doi=10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.20 |year=1852 |title=On the classification and nomenclature of the Lower Paleozoic rocks of England and Wales |journal=Q. J. Geol. Soc. Lond. |volume=8 |issue=1–2 |pages=136–138 |s2cid=130896939 |url=https://zenodo.org/record/2432137 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Chambers 21st Century Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |website=[[Chambers Dictionary]] |publisher=Allied Publishers |edition=Revised |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=New Dehli |page=203 }}</ref> Kỷ Cambri độc nhất về tỷ lệ trầm tích [[lagerstätte]] cao bất thường, những điểm bảo tồn hiếm có mà ở đó vỏ và phần mềm của các sinh vật được bảo quản tốt. Vì vậy chúng ta hiểu về sinh vật kỷ Cambri nhiều hơn một số kỷ sau này.<ref name=Orr2003>{{cite journal |first1=P. J. |last1=Orr |first2=M. J. |last2=Benton |first3=D. E. G. |last3=Briggs |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |year=2003 |doi=10.1130/G19193.1 |bibcode=2003Geo....31..769O }}</ref>
+'''Kỷ Cambri''' là [[kỷ địa chất]] đầu tiên của [[đại Cổ Sinh]] thuộc [[liên đại Hiển Sinh]], kéo dài 53,4 triệu năm từ lúc [[kỷ Ediacara]] kết thúc 538,8 triệu năm trước đến khi [[kỷ Ordovic]] bắt đầu 485,4 triệu năm trước.<ref name="ICS Chart">{{cite web | last1 = Cohen | first1 = K.M. | last2 = Finney | first2 = S.C. | last3 = Gibbard | first3 = P.L. | last4 = Fan | first4 = J.X. | url = https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2023-09.pdf | title = The ICS International Chronostratigraphic Chart | date = September 2023 | website = stratigraphy.org | publisher = International Commission on Stratigraphy | access-date = 29 October 2024}}</ref> [[Adam Sedgwick]] đã kiến lập và đặt tên kỷ này theo thể Latinh của ''Cymru'', tên [[tiếng Wales]] của [[Wales]], nơi đá kỷ Cambri phô bày nhất.<ref>Sedgwick and R. I. Murchison (1835) [https://archive.org/stream/reportannualmee03meetgoog#page/n398/mode/1up/ "On the Silurian and Cambrian systems, exhibiting the order in which the older sedimentary strata succeed each other in England and Wales,"] Notices and Abstracts of Communications to the British Association for the Advancement of Science at the Dublin meeting, August 1835, pp. 59–61, in: ''Report of the Fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; held in Dublin in 1835'' (1836).</ref><ref name=Sedgwick1852>{{cite journal |last=Sedgwick |first=A. |doi=10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.20 |year=1852 |title=On the classification and nomenclature of the Lower Paleozoic rocks of England and Wales |journal=Q. J. Geol. Soc. Lond. |volume=8 |issue=1–2 |pages=136–138 |s2cid=130896939 |url=https://zenodo.org/record/2432137 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Chambers 21st Century Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |website=[[Chambers Dictionary]] |publisher=Allied Publishers |edition=Revised |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=New Dehli |page=203 }}</ref> Kỷ Cambri độc nhất về tỷ lệ trầm tích [[lagerstätte]] cao bất thường, những điểm bảo tồn hiếm có mà ở đó vỏ và phần mềm của các sinh vật được bảo quản tốt. Vì vậy chúng ta hiểu về sinh vật kỷ Cambri nhiều hơn một số kỷ sau này.<ref name=Orr2003>{{cite journal |first1=P. J. |last1=Orr |first2=M. J. |last2=Benton |first3=D. E. G. |last3=Briggs |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |year=2003 |doi=10.1130/G19193.1 |bibcode=2003Geo....31..769O }}</ref>
 Kỷ Cambri đánh dấu một sự đổi thay sâu sắc trong [[sự sống trên Trái đất]]; trước Cambri, đa phần sinh vật sống là nhỏ, [[sinh vật đơn bào|đơn bào]] và đơn giản, ngoại trừ ''[[Charnia]]''. Các [[sinh vật đa bào]] phức tạp dần trở nên phổ biến hơn trong hàng triệu năm ngay trước Cambri, nhưng chưa phải là những sinh vật khoáng hóa (do đó dễ dàng hóa thạch).<ref name=Butterfield2007>{{cite journal |last1=Butterfield |first1=N. J. |year=2007 |title=Macroevolution and macroecology through deep time |journal=Palaeontology |volume=50 |issue=1 |pages=41–55 |doi=10.1111/j.1475-4983.2006.00613.x |doi-access=free }}</ref> Sự đa dạng hóa nhanh chóng của những dạng sống trong kỷ Cambri, gọi là [[bùng nổ kỷ Cambri]], đã tạo ra những đại diện đầu tiên của toàn bộ ngành động vật ngày nay. Công tác phân tích phát sinh chủng loại ủng hộ quan điểm rằng trong sự bùng nổ kỷ Cambri, [[động vật]] đã tiến hóa [[đơn ngành]] từ một tổ tiên chung: [[nguyên sinh vật]] hình roi tương tự [[choanoflagellatea]] ngày nay.<ref name=Carr2008>{{cite journal | vauthors = Carr M, Leadbeater BS, Hassan R, Nelson M, Baldauf SL | title = Molecular phylogeny of choanoflagellates, the sister group to Metazoa | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 43 | pages = 16641–6 | date = October 2008 | pmid = 18922774 | pmc = 2575473 | doi = 10.1073/pnas.0801667105 | bibcode = 2008PNAS..10516641C | doi-access = free }}</ref>

@@ Dòng 1: / Dòng 1: @@
 <indicator name="mới">[[File:UnderCon icon.svg|40px|link={{TALKPAGENAME}}#Bình duyệt|alt=Mục từ này cần được bình duyệt|Mục từ này cần được bình duyệt]]</indicator>
 [[File:ক্যাম্ব্রিয়ান৫০.png|thumb|Trái đất vào giữa kỷ Cambri, khoảng 500 triệu năm trước]]
-'''Kỷ Cambri''' (đôi khi ký hiệu là '''Ꞓ''') là [[kỷ địa chất]] đầu tiên của [[đại Cổ Sinh]] thuộc [[liên đại Hiển Sinh]],{{sfn|Howe|1911|p=86}} kéo dài 55,6 triệu năm từ lúc [[kỷ Ediacara]] kết thúc 541 triệu năm trước đến khi [[kỷ Ordovic]] bắt đầu 485,4 triệu năm trước.<ref name="StratChart 2012">{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2012 |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission |access-date=9 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130420125407/http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012.pdf |archive-date=20 April 2013 }}</ref> [[Adam Sedgwick]] đã kiến lập và đặt tên kỷ này theo thể Latinh của ''Cymru'', tên [[tiếng Wales]] của [[Wales]], nơi đá kỷ Cambri phô bày nhất.<ref>Sedgwick and R. I. Murchison (1835) [https://archive.org/stream/reportannualmee03meetgoog#page/n398/mode/1up/ "On the Silurian and Cambrian systems, exhibiting the order in which the older sedimentary strata succeed each other in England and Wales,"] Notices and Abstracts of Communications to the British Association for the Advancement of Science at the Dublin meeting, August 1835, pp. 59–61, in: ''Report of the Fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; held in Dublin in 1835'' (1836).</ref><ref name=Sedgwick1852>{{cite journal |last=Sedgwick |first=A. |doi=10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.20 |year=1852 |title=On the classification and nomenclature of the Lower Paleozoic rocks of England and Wales |journal=Q. J. Geol. Soc. Lond. |volume=8 |issue=1–2 |pages=136–138 |s2cid=130896939 |url=https://zenodo.org/record/2432137 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Chambers 21st Century Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |website=[[Chambers Dictionary]] |publisher=Allied Publishers |edition=Revised |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=New Dehli |page=203 }}</ref> Kỷ Cambri độc nhất về tỷ lệ trầm tích [[lagerstätte]] cao bất thường, những điểm bảo tồn hiếm có mà ở đó vỏ và phần mềm của các sinh vật được bảo quản tốt. Vì vậy chúng ta hiểu về sinh vật kỷ Cambri nhiều hơn một số kỷ sau này.<ref name=Orr2003>{{cite journal |first1=P. J. |last1=Orr |first2=M. J. |last2=Benton |first3=D. E. G. |last3=Briggs |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |year=2003 |doi=10.1130/G19193.1 |bibcode=2003Geo....31..769O }}</ref>
+'''Kỷ Cambri''' là [[kỷ địa chất]] đầu tiên của [[đại Cổ Sinh]] thuộc [[liên đại Hiển Sinh]], kéo dài 54 triệu năm từ lúc [[kỷ Ediacara]] kết thúc 539 triệu năm trước đến khi [[kỷ Ordovic]] bắt đầu 485 triệu năm trước.<ref name="ICS Chart">{{cite web | last1 = Cohen | first1 = K.M. | last2 = Finney | first2 = S.C. | last3 = Gibbard | first3 = P.L. | last4 = Fan | first4 = J.X. | url = https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2023-09.pdf | title = The ICS International Chronostratigraphic Chart | date = September 2023 | website = stratigraphy.org | publisher = International Commission on Stratigraphy | access-date = 29 October 2024}}</ref> [[Adam Sedgwick]] đã kiến lập và đặt tên kỷ này theo thể Latinh của ''Cymru'', tên [[tiếng Wales]] của [[Wales]], nơi đá kỷ Cambri phô bày nhất.<ref>Sedgwick and R. I. Murchison (1835) [https://archive.org/stream/reportannualmee03meetgoog#page/n398/mode/1up/ "On the Silurian and Cambrian systems, exhibiting the order in which the older sedimentary strata succeed each other in England and Wales,"] Notices and Abstracts of Communications to the British Association for the Advancement of Science at the Dublin meeting, August 1835, pp. 59–61, in: ''Report of the Fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; held in Dublin in 1835'' (1836).</ref><ref name=Sedgwick1852>{{cite journal |last=Sedgwick |first=A. |doi=10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.20 |year=1852 |title=On the classification and nomenclature of the Lower Paleozoic rocks of England and Wales |journal=Q. J. Geol. Soc. Lond. |volume=8 |issue=1–2 |pages=136–138 |s2cid=130896939 |url=https://zenodo.org/record/2432137 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Chambers 21st Century Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |website=[[Chambers Dictionary]] |publisher=Allied Publishers |edition=Revised |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=New Dehli |page=203 }}</ref> Kỷ Cambri độc nhất về tỷ lệ trầm tích [[lagerstätte]] cao bất thường, những điểm bảo tồn hiếm có mà ở đó vỏ và phần mềm của các sinh vật được bảo quản tốt. Vì vậy chúng ta hiểu về sinh vật kỷ Cambri nhiều hơn một số kỷ sau này.<ref name=Orr2003>{{cite journal |first1=P. J. |last1=Orr |first2=M. J. |last2=Benton |first3=D. E. G. |last3=Briggs |title=Post-Cambrian closure of the deep-water slope-basin taphonomic window |journal=Geology |volume=31 |issue=9 |pages=769–772 |year=2003 |doi=10.1130/G19193.1 |bibcode=2003Geo....31..769O }}</ref>
 Kỷ Cambri đánh dấu một sự đổi thay sâu sắc trong [[sự sống trên Trái đất]]; trước Cambri, đa phần sinh vật sống là nhỏ, [[sinh vật đơn bào|đơn bào]] và đơn giản, ngoại trừ ''[[Charnia]]''. Các [[sinh vật đa bào]] phức tạp dần trở nên phổ biến hơn trong hàng triệu năm ngay trước Cambri, nhưng chưa phải là những sinh vật khoáng hóa (do đó dễ dàng hóa thạch).<ref name=Butterfield2007>{{cite journal |last1=Butterfield |first1=N. J. |year=2007 |title=Macroevolution and macroecology through deep time |journal=Palaeontology |volume=50 |issue=1 |pages=41–55 |doi=10.1111/j.1475-4983.2006.00613.x |doi-access=free }}</ref> Sự đa dạng hóa nhanh chóng của những dạng sống trong kỷ Cambri, gọi là [[bùng nổ kỷ Cambri]], đã tạo ra những đại diện đầu tiên của toàn bộ ngành động vật ngày nay. Công tác phân tích phát sinh chủng loại ủng hộ quan điểm rằng trong sự bùng nổ kỷ Cambri, [[động vật]] đã tiến hóa [[đơn ngành]] từ một tổ tiên chung: [[nguyên sinh vật]] hình roi tương tự [[choanoflagellatea]] ngày nay.<ref name=Carr2008>{{cite journal | vauthors = Carr M, Leadbeater BS, Hassan R, Nelson M, Baldauf SL | title = Molecular phylogeny of choanoflagellates, the sister group to Metazoa | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 43 | pages = 16641–6 | date = October 2008 | pmid = 18922774 | pmc = 2575473 | doi = 10.1073/pnas.0801667105 | bibcode = 2008PNAS..10516641C | doi-access = free }}</ref>
@@ Dòng 28: / Dòng 28: @@
 == Sự sống trên cạn ==
 Thực vật mặt đất lần đầu tiên xuất hiện trên Trái đất trong khoảng giữa kỷ Cambri đến đầu kỷ Ordovic.<ref>{{cite journal |last1= Morris|first1= Jennifer L.|last2= Puttick|first2= Mark N.|last3= Clark|first3= James W.|last4= Edwards|first4= Dianne|last5= Kenrick|first5= Paul|last6= Pressel|first6= Silvia|last7= Wellman|first7= Charles H.|last8= Yang|first8= Ziheng|last9= Schneider|first9= Harald|last10= Donoghue|first10= Philip C. J.|date= 6 March 2018|title= The timescale of early land plant evolution|journal= PNAS|volume= 115|issue= 10|pages= E2274-E2283|bibcode= 2018PNAS..115E2274M|s2cid=3735783|pmc=5877938|pmid=29463716|doi= 10.1073/pnas.1719588115|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên, sự sống trên cạn vẫn rất hiếm hoi,<ref>{{cite journal |last1= Labandeira|first1= Conrad C.|date= May 2005|title= Invasion of the continents: cyanobacterial crusts to tree-inhabiting arthropods|journal= Trends in Ecology & Evolution|volume= 20|issue= 5|pages= 253-262|doi= 10.1016/j.tree.2005.03.002|pmid= 16701377|s2cid= 46274662}}</ref> có chăng bao gồm [[tảo]] và [[rêu]].{{sfn|Foster|2014|p=25}} Trên các bãi biển hay miền duyên hải có những sinh vật biển ngoi lên thực hiện hành vi như là đào bới.<ref name="Retallack>{{cite journal |last1= Retallack|first1= Gregory J.|date= 2008|title= Cambrian paleosols and landscapes of South Australia|journal= Australian Journal of Earth Sciences|volume= 55|issue= 8|pages= 1083-1106|doi= 10.1080/08120090802266568|s2cid= 128961644|bibcode= 2008AuJES..55.1083R}}</ref>
 == Hình ảnh ==

@@ Dòng 27: / Dòng 27: @@
 == Sự sống trên cạn ==
-Thực vật mặt đất lần đầu tiên xuất hiện trên Trái đất trong khoảng giữa kỷ Cambri đến đầu kỷ Ordovic.<ref>{{cite journal |last1= Morris|first1= Jennifer L.|last2= Puttick|first2= Mark N.|last3= Clark|first3= James W.|last4= Edwards|first4= Dianne|last5= Kenrick|first5= Paul|last6= Pressel|first6= Silvia|last7= Wellman|first7= Charles H.|last8= Yang|first8= Ziheng|last9= Schneider|first9= Harald|last10= Donoghue|first10= Philip C. J.|date= 6 March 2018|title= The timescale of early land plant evolution|journal= PNAS|volume= 115|issue= 10|pages= E2274-E2283|bibcode= 2018PNAS..115E2274M|s2cid=3735783|pmc=5877938|pmid=29463716|doi= 10.1073/pnas.1719588115|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên, sự sống trên cạn vẫn rất hiếm hoi,<ref>{{cite journal |last1= Labandeira|first1= Conrad C.|date= May 2005|title= Invasion of the continents: cyanobacterial crusts to tree-inhabiting arthropods|journal= Trends in Ecology & Evolution|volume= 20|issue= 5|pages= 253-262|doi= 10.1016/j.tree.2005.03.002|pmid= 16701377|s2cid= 46274662}}</ref> có chăng bao gồm [[tảo]] và [[rêu]].{{sfn|Foster|2014|p=25}}
+Thực vật mặt đất lần đầu tiên xuất hiện trên Trái đất trong khoảng giữa kỷ Cambri đến đầu kỷ Ordovic.<ref>{{cite journal |last1= Morris|first1= Jennifer L.|last2= Puttick|first2= Mark N.|last3= Clark|first3= James W.|last4= Edwards|first4= Dianne|last5= Kenrick|first5= Paul|last6= Pressel|first6= Silvia|last7= Wellman|first7= Charles H.|last8= Yang|first8= Ziheng|last9= Schneider|first9= Harald|last10= Donoghue|first10= Philip C. J.|date= 6 March 2018|title= The timescale of early land plant evolution|journal= PNAS|volume= 115|issue= 10|pages= E2274-E2283|bibcode= 2018PNAS..115E2274M|s2cid=3735783|pmc=5877938|pmid=29463716|doi= 10.1073/pnas.1719588115|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên, sự sống trên cạn vẫn rất hiếm hoi,<ref>{{cite journal |last1= Labandeira|first1= Conrad C.|date= May 2005|title= Invasion of the continents: cyanobacterial crusts to tree-inhabiting arthropods|journal= Trends in Ecology & Evolution|volume= 20|issue= 5|pages= 253-262|doi= 10.1016/j.tree.2005.03.002|pmid= 16701377|s2cid= 46274662}}</ref> có chăng bao gồm [[tảo]] và [[rêu]].{{sfn|Foster|2014|p=25}} Trên các bãi biển hay miền duyên hải có những sinh vật biển ngoi lên thực hiện hành vi như là đào bới. <ref name="Retallack>{{cite journal |last1= Retallack|first1= Gregory J.|date= 2008|title= Cambrian paleosols and landscapes of South Australia|journal= Australian Journal of Earth Sciences|volume= 55|issue= 8|pages= 1083-1106|doi= 10.1080/08120090802266568|s2cid= 128961644|bibcode= 2008AuJES..55.1083R}}</ref>
 == Sự sống dưới đại dương ==

@@ Dòng 27: / Dòng 27: @@
 == Sự sống trên cạn ==
-Thực vật mặt đất lần đầu tiên xuất hiện trên Trái đất trong khoảng giữa kỷ Cambri đến đầu kỷ Ordovic.<ref>{{cite journal |last1= Morris|first1= Jennifer L.|last2= Puttick|first2= Mark N.|last3= Clark|first3= James W.|last4= Edwards|first4= Dianne|last5= Kenrick|first5= Paul|last6= Pressel|first6= Silvia|last7= Wellman|first7= Charles H.|last8= Yang|first8= Ziheng|last9= Schneider|first9= Harald|last10= Donoghue|first10= Philip C. J.|date= 6 March 2018|title= The timescale of early land plant evolution|journal= PNAS|volume= 115|issue= 10|pages= E2274-E2283|bibcode= 2018PNAS..115E2274M|s2cid=3735783|pmc=5877938|pmid=29463716|doi= 10.1073/pnas.1719588115|doi-access=free}}</ref>
+Thực vật mặt đất lần đầu tiên xuất hiện trên Trái đất trong khoảng giữa kỷ Cambri đến đầu kỷ Ordovic.<ref>{{cite journal |last1= Morris|first1= Jennifer L.|last2= Puttick|first2= Mark N.|last3= Clark|first3= James W.|last4= Edwards|first4= Dianne|last5= Kenrick|first5= Paul|last6= Pressel|first6= Silvia|last7= Wellman|first7= Charles H.|last8= Yang|first8= Ziheng|last9= Schneider|first9= Harald|last10= Donoghue|first10= Philip C. J.|date= 6 March 2018|title= The timescale of early land plant evolution|journal= PNAS|volume= 115|issue= 10|pages= E2274-E2283|bibcode= 2018PNAS..115E2274M|s2cid=3735783|pmc=5877938|pmid=29463716|doi= 10.1073/pnas.1719588115|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên, sự sống trên cạn vẫn rất hiếm hoi,<ref>{{cite journal |last1= Labandeira|first1= Conrad C.|date= May 2005|title= Invasion of the continents: cyanobacterial crusts to tree-inhabiting arthropods|journal= Trends in Ecology & Evolution|volume= 20|issue= 5|pages= 253-262|doi= 10.1016/j.tree.2005.03.002|pmid= 16701377|s2cid= 46274662}}</ref> có chăng bao gồm [[tảo]] và [[rêu]].{{sfn|Foster|2014|p=25}}
 == Sự sống dưới đại dương ==

@@ Dòng 8: / Dòng 8: @@
 == Cổ khí hậu ==
-Khí hậu kỷ Cambri nhìn chung ấm với kiểu [[khí hậu nhà kính]] vào Cambri Sớm,<ref name ="Hearing"/> đồng nghĩa băng ít hoặc không tồn tại ở bất kỳ đâu.<ref>{{cite journal |last1= Kidder|first1= David L.|last2= Worsley|first2= Thomas R.|date= 22 November 2011|title= A human-induced hothouse climate? |journal= GSA Today|volume= 22|issue= 2|pages= 4-11|doi= 10.1130/G131A.1|s2cid=134492400}}</ref> Ít hoặc không có bằng chứng về băng cực, không có phiến băng lục địa hay sông băng.{{sfn|Foster|2014|p=24}} Nhiệt độ bề mặt toàn cầu trung bình vào khoảng 22°C,{{sfn|Rafferty|2010|p=37}} cao hơn gần 10° so với ngày nay,{{sfn|Foster|2014|p=24}} trong khi nhiệt độ bề mặt biển trung bình năm dao động từ 9–19°C ở cực và 30–38°C ở nhiệt đới.<ref>{{cite journal |last1= Hearing|first1= Thomas W. Wong|last2= Pohl|first2= Alexandre|last3= Williams|first3= Mark|date= 23 June 2021|title= Quantitative comparison of geological data and model simulations constrains early Cambrian geography and climate|journal= Nature Communications|volume= 12|issue= 1|pages= 3868|bibcode= 2021NatCo..12.3868W|doi= 10.1038/s41467-021-24141-5|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên khả năng có những đợt lạnh ngắn cục bộ suy ra từ những giai đoạn mực nước biển cao hơn mà có thể do băng tan.<ref>{{cite journal |last1= Babcock|first1= Loren E.|last2= Peng|first2= Shan-Chi|last3= Brett|first3= Carlton E|last4= Zhu|first4= Mao-Yan|last5= Ahlberg|first5= Per|last6= Bevis|first6= Michael|last7= Robison|first7= Richard A.|date= 2015|title= Global climate, sea level cycles, and biotic events in the Cambrian Period|journal= Palaeoworld|volume= 24|issue= 1-2|pages= 5-15|doi= 10.1016/j.palwor.2015.03.005|bibcode=|s2cid=128415717}}</ref> Những đợt lạnh gián đoạn ở nửa sau kỷ có thể đã gây ra một vụ tuyệt chủng hàng loạt.<ref>{{cite journal |last1= Runkel|first1= Anthony C.|last2= Mackey|first2= Tyler J.|last3= Cowan|first3= Clinton A.|last4= Fox|first4= David L.|date= November 2010|title= Tropical shoreline ice in the late Cambrian: Implications for Earth's climate between the Cambrian Explosion and the Great Ordovician Biodiversification Event |journal= GSA Today|volume= 20|issue= 11|pages= 4-10|s2cid= 128955433|doi= 10.1130/GSATG84A.1|doi-access=free}}</ref> Vào cuối kỷ lượng oxy khí quyển gia tăng đáng kể đã tác động đến tiến hóa sinh học.<ref name="Saltzman">{{cite journal |last1= Saltzman|first1= Matthew R.|last2= Young|first2= Seth A.|last3= Kump|first3= Lee R.|last4= Gill|first4= Benjamin C.|last5= Lyons|first5= Timothy W.|last6= Runnegar|first6= Bruce|date= 8 March 2011|title= Pulse of atmospheric oxygen during the late Cambrian|journal= PNAS|volume=108|issue= 10|pages= 3876-3881|bibcode=2011PNAS..108.3876S|s2cid=12290540|pmc=3053972|pmid=21368152|doi= 10.1073/pnas.1011836108|doi-access=free}}</ref> Khí hậu gắn kết chặt chẽ với hoạt động kiến tạo và núi lửa, ảnh hưởng lớn đến tiến trình phát triển của sự sống.<ref name="Goldberg">{{cite journal |last1= Goldberg|first1= Samuel L|last2= Present|first2= Theodore M.|last3= Finnegan|first3= Seth|last4= Bergmann|first4= Kristin D.|date= February 9, 2021|title= A high-resolution record of early Paleozoic climate|journal= PNAS|volume= 118|issue= 6|doi= 10.1073/pnas.2013083118|bibcode=2021PNAS..11820130G|doi-access=free}}</ref> Trái đất ấm lên từ cuối kỷ Cambri và tiếp tục đến đỉnh điểm vào đầu [[kỷ Ordovic]].<ref name="Goldberg"/> Khí quyển ăn mòn và độ ẩm cao đã thúc đẩy [[phong hóa]] hóa học diễn ra trên cảnh quan cằn cỗi, thiếu thực vật.<ref name="Avigad">{{cite journal |last1= Avigad|first1= D.|last2= Sandler|first2= A.|last3= Kolodner|first3= K.|last4= Stern|first4= R.J.|last5= McWilliam|first5= M.|last6= Miller|first6= N.|last7= Beythb|first7= M.|date= 15 December 2005|title= Mass-production of Cambro–Ordovician quartz-rich sandstone as a consequence of chemical weathering of Pan-African terranes: Environmental implications |journal= Earth and Planetary Science Letters|volume= 240|issue= 3-4|pages= 818-826|doi= 10.1016/j.epsl.2005.09.021|bibcode=2005E&PSL.240..818A|s2cid=1904527}}</ref>{{sfn|Foster|2014|p=25}}
+Khí hậu kỷ Cambri nhìn chung ấm với kiểu [[khí hậu nhà kính]] vào Cambri Sớm,<ref name ="Hearing"/> đồng nghĩa băng ít hoặc không tồn tại ở bất kỳ đâu.<ref>{{cite journal |last1= Kidder|first1= David L.|last2= Worsley|first2= Thomas R.|date= 22 November 2011|title= A human-induced hothouse climate? |journal= GSA Today|volume= 22|issue= 2|pages= 4-11|doi= 10.1130/G131A.1|s2cid=134492400}}</ref> Ít hoặc không có bằng chứng về băng cực,{{sfn|Rafferty|2010|p=38}} không có phiến băng lục địa hay sông băng.{{sfn|Foster|2014|p=24}} Nhiệt độ bề mặt toàn cầu trung bình vào khoảng 22°C,{{sfn|Rafferty|2010|p=37}} cao hơn gần 10° so với ngày nay,{{sfn|Foster|2014|p=24}} trong khi nhiệt độ bề mặt biển trung bình năm dao động từ 9–19°C ở cực và 30–38°C ở nhiệt đới.<ref>{{cite journal |last1= Hearing|first1= Thomas W. Wong|last2= Pohl|first2= Alexandre|last3= Williams|first3= Mark|date= 23 June 2021|title= Quantitative comparison of geological data and model simulations constrains early Cambrian geography and climate|journal= Nature Communications|volume= 12|issue= 1|pages= 3868|bibcode= 2021NatCo..12.3868W|doi= 10.1038/s41467-021-24141-5|doi-access=free}}</ref> Tuy nhiên khả năng có những đợt lạnh ngắn cục bộ suy ra từ những giai đoạn mực nước biển cao hơn mà có thể do băng tan.<ref>{{cite journal |last1= Babcock|first1= Loren E.|last2= Peng|first2= Shan-Chi|last3= Brett|first3= Carlton E|last4= Zhu|first4= Mao-Yan|last5= Ahlberg|first5= Per|last6= Bevis|first6= Michael|last7= Robison|first7= Richard A.|date= 2015|title= Global climate, sea level cycles, and biotic events in the Cambrian Period|journal= Palaeoworld|volume= 24|issue= 1-2|pages= 5-15|doi= 10.1016/j.palwor.2015.03.005|bibcode=|s2cid=128415717}}</ref> Những đợt lạnh gián đoạn ở nửa sau kỷ có thể đã gây ra một vụ tuyệt chủng hàng loạt.<ref>{{cite journal |last1= Runkel|first1= Anthony C.|last2= Mackey|first2= Tyler J.|last3= Cowan|first3= Clinton A.|last4= Fox|first4= David L.|date= November 2010|title= Tropical shoreline ice in the late Cambrian: Implications for Earth's climate between the Cambrian Explosion and the Great Ordovician Biodiversification Event |journal= GSA Today|volume= 20|issue= 11|pages= 4-10|s2cid= 128955433|doi= 10.1130/GSATG84A.1|doi-access=free}}</ref> Vào cuối kỷ lượng oxy khí quyển gia tăng đáng kể đã tác động đến tiến hóa sinh học.<ref name="Saltzman">{{cite journal |last1= Saltzman|first1= Matthew R.|last2= Young|first2= Seth A.|last3= Kump|first3= Lee R.|last4= Gill|first4= Benjamin C.|last5= Lyons|first5= Timothy W.|last6= Runnegar|first6= Bruce|date= 8 March 2011|title= Pulse of atmospheric oxygen during the late Cambrian|journal= PNAS|volume=108|issue= 10|pages= 3876-3881|bibcode=2011PNAS..108.3876S|s2cid=12290540|pmc=3053972|pmid=21368152|doi= 10.1073/pnas.1011836108|doi-access=free}}</ref> Khí hậu gắn kết chặt chẽ với hoạt động kiến tạo và núi lửa, ảnh hưởng lớn đến tiến trình phát triển của sự sống.<ref name="Goldberg">{{cite journal |last1= Goldberg|first1= Samuel L|last2= Present|first2= Theodore M.|last3= Finnegan|first3= Seth|last4= Bergmann|first4= Kristin D.|date= February 9, 2021|title= A high-resolution record of early Paleozoic climate|journal= PNAS|volume= 118|issue= 6|doi= 10.1073/pnas.2013083118|bibcode=2021PNAS..11820130G|doi-access=free}}</ref> Trái đất ấm lên từ cuối kỷ Cambri và tiếp tục đến đỉnh điểm vào đầu [[kỷ Ordovic]].<ref name="Goldberg"/> Khí quyển ăn mòn và độ ẩm cao đã thúc đẩy [[phong hóa]] hóa học diễn ra trên cảnh quan cằn cỗi, thiếu thực vật.<ref name="Avigad">{{cite journal |last1= Avigad|first1= D.|last2= Sandler|first2= A.|last3= Kolodner|first3= K.|last4= Stern|first4= R.J.|last5= McWilliam|first5= M.|last6= Miller|first6= N.|last7= Beythb|first7= M.|date= 15 December 2005|title= Mass-production of Cambro–Ordovician quartz-rich sandstone as a consequence of chemical weathering of Pan-African terranes: Environmental implications |journal= Earth and Planetary Science Letters|volume= 240|issue= 3-4|pages= 818-826|doi= 10.1016/j.epsl.2005.09.021|bibcode=2005E&PSL.240..818A|s2cid=1904527}}</ref>{{sfn|Foster|2014|p=25}}
-Trong kỷ Cambri, mực nước biển nhìn chung cao hơn đáng kể so với ngày nay.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Mặc dù có những lần lên xuống nhưng những lần dâng sau lại cao hơn mức dâng trước.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Khởi đầu kỷ Cambri, mực nước biển hơi thấp hơn ngày nay, thế nhưng sự chênh lệch đã lên tới 30 m sau lần dâng đầu tiên.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Chiều hướng dâng cao tiếp tục và đến cuối kỷ mực nước biển đã cao hơn ngày nay tới gần 160 m.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Hệ quả là 40% diện tích lục địa bị ngập nước so với ngày nay chỉ hơn 5%.{{sfn|Foster|2014|p=23}}
+Trong kỷ Cambri, mực nước biển nhìn chung cao hơn đáng kể so với ngày nay.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Mặc dù có những lần lên xuống{{sfn|Rafferty|2010|p=38}} nhưng những lần dâng sau lại cao hơn mức dâng trước.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Khởi đầu kỷ Cambri, mực nước biển hơi thấp hơn ngày nay, thế nhưng sự chênh lệch đã lên tới 30 m sau lần dâng đầu tiên.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Chiều hướng dâng cao tiếp tục và đến cuối kỷ mực nước biển đã cao hơn ngày nay tới gần 160 m.{{sfn|Foster|2014|p=23}} Hệ quả là 40% diện tích lục địa bị ngập nước so với ngày nay chỉ hơn 5%.{{sfn|Foster|2014|p=23}}
 Khí hậu kỷ Cambri bị chi phối bởi nồng độ CO<sub>2</sub>.<ref name="Cutting">{{cite journal |last1= Cutting|first1= Grace|date= July 2021|title= Simulating Cambrian Climate: The Significance of Atmospheric CO<sub>2</sub> Concentration and Continental Position|journal= Ursidae|volume= 10|url=https://digscholarship.unco.edu/urj/vol10/iss1/2 |access-date=October 3, 2021}}</ref> CO<sub>2</sub> gia tăng trong khí quyển là hệ quả của hoạt động núi lửa phổ biến vào cuối [[đại Tân Nguyên Sinh]] và sự hấp thu CO<sub>2</sub> từ phong hóa.<ref name="Avigad"/> Mô hình ước tính nồng độ CO<sub>2</sub> tối đa có thể đạt 8.960 ppm, gấp 32 lần mức tiền công nghiệp.<ref name="Berner">{{cite journal |last1= Berner|first1= Robert A.|last2= Kothavala|first2= Zavareth|date= February 2001|title= Geocarb III: A Revised Model of Atmospheric CO<sub>2</sub> over Phanerozoic Time |journal= American Journal of Science|volume= 301|issue= 2|pages= 182-204|doi= 10.2475/ajs.301.2.182|bibcode=2001AmJS..301..182B|s2cid=17373546}}</ref> Ứng với nồng độ CO<sub>2</sub> này, giáng thủy và nhiệt độ bề mặt trung bình năm đạt cao nhất đồng thời băng biển không tồn tại.<ref name="Cutting"/> Tuy nhiên còn có những kịch bản khí hậu khác tương ứng với nồng độ CO<sub>2</sub> thấp hơn trong phạm vi ước tính 2.800–8.960 ppm,<ref name="Berner"/> ở đó nhiệt độ là thấp hơn và độ che phủ băng lớn hơn song cũng chỉ hạn chế ở cực.<ref name="Cutting"/>

@@ Dòng 96: / Dòng 96: @@
   |publisher= Chelsea House Publications
   |isbn= 9780816059577
 }}