HIV/AIDS - Lịch sử thay đổi

Marrella vào lúc 17:46, ngày 19 tháng 5 năm 2022

2022-05-19T17:46:58Z

Marrella vào lúc 17:45, ngày 19 tháng 5 năm 2022

2022-05-19T17:45:50Z

Xem thay đổi

Marrella vào lúc 17:43, ngày 19 tháng 5 năm 2022

2022-05-19T17:43:55Z

Marrella vào lúc 17:42, ngày 19 tháng 5 năm 2022

2022-05-19T17:42:26Z

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T13:58:53Z

Dịch tễ

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T13:51:38Z

Dịch tễ

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T13:49:44Z

Dịch tễ

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T13:34:14Z

Dịch tễ

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T13:18:49Z

Dịch tễ

Marrella: /* Dịch tễ */

2021-07-31T10:41:13Z

Dịch tễ

@@ Dòng 56: / Dòng 56: @@
 [[Nhiễm trùng cơ hội]] có thể do [[vi khuẩn]], [[virus]], [[nấm]], và [[ký sinh trùng]] gây ra, tình trạng mà bình thường hệ miễn dịch kiểm soát tốt.<ref name=Holmes>{{cite journal |vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA |title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |volume=36 |issue=5 |pages=652–62 |date=March 2003 |pmid=12594648 |doi=10.1086/367655|doi-access=free }}</ref> Loại nhiễm trùng nào xảy ra tùy thuộc một phần vào sinh vật nào phổ biến ở môi trường quanh bệnh nhân.<ref name=M118/> Nhiễm trùng cơ hội có thể tác động gần như mọi hệ cơ quan.<ref name=Complications2011>{{cite journal |vauthors=Chu C, Selwyn PA |title=Complications of HIV infection: a systems-based approach |journal=American Family Physician |volume=83 |issue=4 |pages=395–406 |date=February 2011 |pmid=21322514}}</ref>
-Bệnh nhân AIDS có nguy cơ gia tăng mắc các dạng ung thư do virus khác nhau, bao gồm [[sarcoma Kaposi]], [[u lympho Burkitt]], [[u lympho hệ thần kinh trung ương nguyên phát]], và [[ung thư cổ tử cung]].<ref name=Deut2010/> sarcoma Kaposi là ung thư phổ biến nhất, xảy ra ở 10 đến 20% người nhiễm HIV.<ref name=M169>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Xếp thứ hai là u lympho, nguyên nhân gây tử vong của gần 16% bệnh nhân AIDS và dấu hiệu ban đầu của AIDS ở 3 đến 4% bệnh nhân.<ref name=M169/> Cả hai loại này đều có liên hệ với [[herpesvirus 8 ở người]] (HHV-8).<ref name=M169/> Ung thư cổ tử cung hay gặp ở người có AIDS hơn vì nó liên hệ với [[papillomavirus ở người]] (HPV).<ref name=M169/> Ung thư kết mạc cũng phổ biến hơn ở người nhiễm HIV.<ref>{{cite journal |vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK |title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis |journal=Saudi Journal of Ophthalmology |volume=27 |issue=3 |pages=177–86 |date=July 2013 |pmid=24227983 |pmc=3770226 |doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref>
+Bệnh nhân AIDS có nguy cơ gia tăng mắc các dạng ung thư do virus khác nhau, bao gồm [[sarcoma Kaposi]], [[u lympho Burkitt]], [[u lympho hệ thần kinh trung ương nguyên phát]], và [[ung thư cổ tử cung]].<ref name=Deut2010/> Sarcoma Kaposi là ung thư phổ biến nhất, xảy ra ở 10 đến 20% người nhiễm HIV.<ref name=M169>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Xếp thứ hai là u lympho, nguyên nhân gây tử vong của gần 16% bệnh nhân AIDS và dấu hiệu ban đầu của AIDS ở 3 đến 4% bệnh nhân.<ref name=M169/> Cả hai loại này đều có liên hệ với [[herpesvirus 8 ở người]] (HHV-8).<ref name=M169/> Ung thư cổ tử cung hay gặp ở người có AIDS hơn vì nó liên hệ với [[papillomavirus ở người]] (HPV).<ref name=M169/> Ung thư kết mạc cũng phổ biến hơn ở người nhiễm HIV.<ref>{{cite journal |vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK |title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis |journal=Saudi Journal of Ophthalmology |volume=27 |issue=3 |pages=177–86 |date=July 2013 |pmid=24227983 |pmc=3770226 |doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref>
 Bệnh nhân AIDS còn thường xuyên có những triệu chứng toàn thân như sốt kéo dài, đổ mồ hôi (nhất là ban đêm), sưng hạch bạch huyết, ớn lạnh, suy nhược, và sụt cân không chủ đích.<ref>{{cite web |title=AIDS |url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm |website=MedlinePlus |publisher=A.D.A.M. |access-date=June 14, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm |archive-date=June 18, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Tiêu chảy rất phổ biến, thấy ở khoảng 90% trường hợp.<ref>{{cite journal |vauthors=Sestak K |title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates |journal=Current HIV Research |volume=3 |issue=3 |pages=199–205 |date=July 2005 |pmid=16022653 |doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Họ còn có thể bị ảnh hưởng bởi những triệu chứng thần kinh và tâm thần đa dạng không liên quan đến ung thư và nhiễm trùng cơ hội.<ref>{{cite book |title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set) |year=2012 |publisher=Elsevier/Saunders |location=Philadelphia |isbn=978-1-4377-0434-1 |vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH |volume=1 |edition=6th |page=101 |veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J |chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref>

@@ Dòng 311: / Dòng 311: @@
 === Tác động kinh tế ===
-HIV/AIDS tác động đến kinh tế của các cá nhân và quốc gia.<ref name=M117/> [[Tổng sản phẩm quốc nội]] của các nước bị ảnh hưởng nhiều nhất sụt giảm do thiếu [[vốn con người]].<ref name=M117/><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite report |vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H |year=2003 |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834 |title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa |access-date=April 28, 2008 |version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152 |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834 |archive-date=June 5, 2013 |df=mdy-all}}</ref> Thiếu đi dinh dưỡng phù hợp, chăm sóc y tế và thuốc men, nhiều người đã chết bởi những biến chứng sinh ra từ AIDS. Trước khi qua đời họ không những không thể làm việc mà còn đòi hỏi nguồn lực chăm sóc y tế đáng kể. Ước tính năm 2007 có khoảng 12 triệu trẻ em mồ côi do cha mẹ qua đời vì AIDS.<ref name=M117/>
+HIV/AIDS tác động đến kinh tế của các cá nhân và quốc gia.<ref name=M117/> [[Tổng sản phẩm quốc nội]] của các nước bị ảnh hưởng nhiều nhất sụt giảm do thiếu [[vốn con người]].<ref name=M117/><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite web |vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H |year=2003 |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834 |title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa |access-date=April 28, 2008 |version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152 |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834 |archive-date=June 5, 2013 |df=mdy-all}}</ref> Thiếu đi dinh dưỡng phù hợp, chăm sóc y tế và thuốc men, nhiều người đã chết bởi những biến chứng sinh ra từ AIDS. Trước khi qua đời họ không những không thể làm việc mà còn đòi hỏi nguồn lực chăm sóc y tế đáng kể. Ước tính năm 2007 có khoảng 12 triệu trẻ em mồ côi do cha mẹ qua đời vì AIDS.<ref name=M117/>
 Người nhiễm HIV thường khó quay lại làm việc sau chẩn đoán và nếu có thì xu hướng làm ít hơn người bình thường. [[Thất nghiệp]] ở người bệnh HIV/AIDS liên hệ với ý nghĩ tự tử, các vấn đề trí nhớ, và cô lập xã hội. Lao động củng cố lòng tự trọng, cảm nhận về nhân phẩm, sự tự tin, và chất lượng cuộc sống cho người mắc bệnh. Điều trị kháng retrovirus giúp bệnh nhân HIV/AIDS làm việc được nhiều hơn và có chăng giúp họ có thêm cơ hội được thuê mướn.<ref>{{cite journal |vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N |title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=5 |page=CD010090 |date=May 2015 |pmid=26022149 |doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2 |hdl=2164/6021|hdl-access=free }}</ref>

@@ Dòng 259: / Dòng 259: @@
 == Tiên lượng ==
 [[File:HIV-AIDS world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|thumb|Số người chết vì HIV/AIDS trên mỗi triệu người năm 2012 {{refbegin|3}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1.402}}{{legend|#d02010|1.403–5.828}}{{refend}}]]
-Ở nhiều nơi trên thế giới, HIV/AIDS đã trở thành [[bệnh mạn tính]] thay vì bệnh gây tử vong.<ref name=Knoll2007/> Tiên lượng là không giống nhau giữa từng người và cả số đếm CD4 lẫn tải lượng virus đều ảnh hưởng đến kết cục dự đoán.<ref name=M118/> Nếu không điều trị, thời gian sống trung bình sau khi nhiễm HIV ước tính từ 9 đến 11 năm, tùy thuộc vào loại virus.<ref name=UNAIDS2007/> Sau chẩn đoán AIDS người bệnh không điều trị sống được 6 đến 19 tháng.<ref name=Morgan2>{{cite journal | vauthors = Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title = HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal = AIDS | volume = 16 | issue = 4 | pages = 597–603 | date = March 2002 | pmid = 11873003 | doi = 10.1097/00002030-200203080-00011 | s2cid = 35450422 }}</ref><ref>{{Cite report|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis |vauthors=Zwahlen M, Egger M |url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf |year=2006|access-date=March 19, 2008 |version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> [[HAART]] kết hợp phòng ngừa nhiễm trùng cơ hội thỏa đáng làm giảm tỷ lệ tử vong 80% và kéo dài tuổi thọ dự kiến cho người trẻ mới chẩn đoán thêm 20–50 năm,<ref name=Knoll2007>{{cite journal | vauthors = Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z | title = Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians | journal = International Journal of Dermatology | volume = 46 | issue = 12 | pages = 1219–28 | date = December 2007 | pmid = 18173512 | doi = 10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x | s2cid = 26248996 }}</ref><ref name=LifeExpecr2008>{{cite journal |author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration | title = Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies | journal = The Lancet | volume = 372 | issue = 9635 | pages = 293–99 | date = July 2008 | pmid = 18657708 | pmc = 3130543 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)61113-7 }}</ref><ref name=Schack2006>{{cite journal | vauthors = Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA | title = The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States | journal = Medical Care | volume = 44 | issue = 11 | pages = 990–97 | date = November 2006 | pmid = 17063130 | doi = 10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a | s2cid = 21175266 }}</ref> tức vào khoảng hai phần ba<ref name=LifeExpecr2008/> đến gần bằng dân số nói chung.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal | vauthors = van Sighem AI, Gras LA, Reiss P, Brinkman K, de Wolf F | title = Life expectancy of recently diagnosed asymptomatic HIV-infected patients approaches that of uninfected individuals | journal = AIDS | volume = 24 | issue = 10 | pages = 1527–35 | date = June 2010 | pmid = 20467289 | doi = 10.1097/QAD.0b013e32833a3946 | s2cid = 205987336 }}</ref> Nếu điều trị khởi động muộn thì tiên lượng sẽ xấu hơn,<ref name=Deut2010 /> ví dụ nếu sau chẩn đoán AIDS mới điều trị thì thời gian sống dự kiến còn 10–40 năm.<ref name=Deut2010 /><ref name=Knoll2007 /> Một nửa số trẻ nhỏ sinh ra nhiễm HIV không điều trị tử vong trước hai tuổi.<ref name=UN2011ONESIXTY/>
+Ở nhiều nơi trên thế giới, HIV/AIDS đã trở thành [[bệnh mạn tính]] thay vì bệnh gây tử vong.<ref name=Knoll2007/> Tiên lượng là không giống nhau giữa từng người và cả số đếm CD4 lẫn tải lượng virus đều ảnh hưởng đến kết cục dự đoán.<ref name=M118/> Nếu không điều trị, thời gian sống trung bình sau khi nhiễm HIV ước tính từ 9 đến 11 năm, tùy thuộc vào loại virus.<ref name=UNAIDS2007/> Sau chẩn đoán AIDS người bệnh không điều trị sống được 6 đến 19 tháng.<ref name=Morgan2>{{cite journal | vauthors = Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title = HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal = AIDS | volume = 16 | issue = 4 | pages = 597–603 | date = March 2002 | pmid = 11873003 | doi = 10.1097/00002030-200203080-00011 | s2cid = 35450422 }}</ref><ref>{{cite web|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis |vauthors=Zwahlen M, Egger M |url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf |year=2006|access-date=March 19, 2008 |version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> [[HAART]] kết hợp phòng ngừa nhiễm trùng cơ hội thỏa đáng làm giảm tỷ lệ tử vong 80% và kéo dài tuổi thọ dự kiến cho người trẻ mới chẩn đoán thêm 20–50 năm,<ref name=Knoll2007>{{cite journal | vauthors = Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z | title = Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians | journal = International Journal of Dermatology | volume = 46 | issue = 12 | pages = 1219–28 | date = December 2007 | pmid = 18173512 | doi = 10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x | s2cid = 26248996 }}</ref><ref name=LifeExpecr2008>{{cite journal |author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration | title = Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies | journal = The Lancet | volume = 372 | issue = 9635 | pages = 293–99 | date = July 2008 | pmid = 18657708 | pmc = 3130543 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)61113-7 }}</ref><ref name=Schack2006>{{cite journal | vauthors = Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA | title = The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States | journal = Medical Care | volume = 44 | issue = 11 | pages = 990–97 | date = November 2006 | pmid = 17063130 | doi = 10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a | s2cid = 21175266 }}</ref> tức vào khoảng hai phần ba<ref name=LifeExpecr2008/> đến gần bằng dân số nói chung.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal | vauthors = van Sighem AI, Gras LA, Reiss P, Brinkman K, de Wolf F | title = Life expectancy of recently diagnosed asymptomatic HIV-infected patients approaches that of uninfected individuals | journal = AIDS | volume = 24 | issue = 10 | pages = 1527–35 | date = June 2010 | pmid = 20467289 | doi = 10.1097/QAD.0b013e32833a3946 | s2cid = 205987336 }}</ref> Nếu điều trị khởi động muộn thì tiên lượng sẽ xấu hơn,<ref name=Deut2010 /> ví dụ nếu sau chẩn đoán AIDS mới điều trị thì thời gian sống dự kiến còn 10–40 năm.<ref name=Deut2010 /><ref name=Knoll2007 /> Một nửa số trẻ nhỏ sinh ra nhiễm HIV không điều trị tử vong trước hai tuổi.<ref name=UN2011ONESIXTY/>
 Nguyên nhân chính gây tử vong ở bệnh nhân HIV/AIDS là [[nhiễm trùng cơ hội]] và [[ung thư]], cả hai đều thường là kết quả của việc hệ miễn dịch không còn phát huy được vai trò.<ref name=InfectionBook2008>{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name=Cancer2005>{{cite journal | vauthors = Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ | title = AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy | journal = The Oncologist | volume = 10 | issue = 6 | pages = 412–26 | date = Jun–Jul 2005 | pmid = 15967835 | doi = 10.1634/theoncologist.10-6-412 | citeseerx = 10.1.1.561.4760 }}</ref> Nguy cơ ung thư gia tăng khi số đếm CD4 dưới 500/μL.<ref name=Deut2010/> Tốc độ tiến triển của bệnh khác biệt nhiều giữa từng người và bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố như tính mẫn cảm và năng lực miễn dịch của bệnh nhân,<ref name=Tang>{{cite journal | vauthors = Tang J, Kaslow RA | title = The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal = AIDS | volume = 17 Suppl 4 | issue = Suppl 4 | pages = S51–60 | year = 2003 | pmid = 15080180 | doi = 10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> việc điều trị, sự hiện diện của bệnh khác,<ref name=Morgan2 /><ref name=Lawn>{{cite journal | vauthors = Lawn SD | title = AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection | journal = The Journal of Infection | volume = 48 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = January 2004 | pmid = 14667787 | doi = 10.1016/j.jinf.2003.09.001 }}</ref> và chủng virus cụ thể.<ref name=Campbell>{{cite journal | vauthors = Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP | title = The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 46 | pages = 48197–204 | date = November 2004 | pmid = 15331610 | doi = 10.1074/jbc.M406195200 | doi-access = free }}</ref><ref name=Campbell2>{{cite journal | vauthors = Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA | title = The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 46 | pages = 38376–82 | date = November 2005 | pmid = 16155003 | doi = 10.1074/jbc.M506630200 | doi-access = free }}</ref>

@@ Dòng 276: / Dòng 276: @@
 Vào năm 2008 Hoa Kỳ có khoảng 1,2 triệu người mắc và 17.500 người tử vong vì HIV/AIDS. Cùng năm, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ ước tính 20% số người nhiễm HIV không biết rằng mình bị nhiễm.<ref name=USAEPI2011>{{cite journal |title=HIV surveillance – United States, 1981–2008 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report | volume=60 |issue=21 |pages=689–93 |date=June 2011 |pmid=21637182 |author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> Khoảng 675.000 người ở Hoa Kỳ đã chết vì HIV/AIDS kể từ khi dịch bệnh bắt đầu cho đến năm 2016.<ref name=CDC2016Today>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Số ca nhiễm và tử vong ở Vương quốc Anh năm 2015 lần lượt là 101.200 và 594<ref>{{cite book |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/602942/HIV_in_the_UK_report.pdf |title=HIV in the United Kingdom: 2016 Report |author=Public Health England |year=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425115254/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/602942/HIV_in_the_UK_report.pdf |archive-date=April 25, 2017 |df=mdy-all}}</ref> còn ở Canada là 65.000 và 53 vào năm 2008.<ref>{{cite book |last=Surveillance |title=HIV and AIDS in Canada: surveillance report to December 31, 2009 |year=2010 |publisher=Public Health Agency of Canada, Centre for Communicable Diseases and Infection Control, Surveillance and Risk Assessment Division |location=Ottawa |isbn=978-1-100-52141-1 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/aids-sida/publication/survreport/2009/dec/pdf/2009-Report-Rapport.pdf |author2=riques, Risk Assessment Division = Le VIH et le sida au Canada: rapport de surveillance en date du 31 décembre 2009 / Division de la surveillance et de l'évaluation des |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119164919/http://www.phac-aspc.gc.ca/aids-sida/publication/survreport/2009/dec/pdf/2009-Report-Rapport.pdf |archive-date=January 19, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Từ lúc được công nhận (1981) đến năm 2009, HIV/AIDS đã cướp đi sinh mạng của gần 30 triệu người trên thế giới.<ref name=TotalDeath2010>{{cite web |title=Global Report Fact Sheet |url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf |website=UNAIDS |year=2010 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf |archive-date=March 19, 2013 }}</ref> Khu vực có tỷ lệ người mắc thấp nhất là Bắc Phi và Trung Đông (0,1% hoặc thấp hơn), Đông Á (0,1%), Tây và Trung Âu (0,2%).<ref name=UN2011Fifty/> Các quốc gia châu Âu bị ảnh hưởng nhiều nhất theo thứ tự giảm dần là [[Nga]], [[Ukraina]], [[Bồ Đào Nha]], và [[Belarus]].<ref>{{cite web |title=Country Comparison :: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html |website=CIA World Factbook |access-date=November 6, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221190412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html|archive-date=December 21, 2014 |df=mdy-all}}</ref>
-Việt Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1990.<ref>{{cite web |url= https://hcdc.vn/category/van-de-suc-khoe/hivaids/30-nam-ung-pho-va-co-hoi-cham-dut-dai-dich-aids-tai-viet-nam-8e1d0fe025497a0559ae04322890c556.html|title= 30 năm ứng phó và cơ hội chấm dứt đại dịch AIDS tại Việt Nam |date= 12 tháng 8 năm 2020|website= hcdc.vn|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref><ref name=vaac>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/thong-tin/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien|title= Lịch sử hình thành và phát triển|website= vaac.gov.vn |publisher= Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong hai năm tiếp theo chỉ phát hiện 11 ca nhưng năm 1993 chứng kiến sự gia tăng đột ngột.<ref name=ThuAnhNguyen>{{cite journal |date= January 28, 2008|title= A hidden HIV epidemic among women in Vietnam |journal= BMC Public Health|doi= 10.1186/1471-2458-8-37|pmc= 2248180|pmid= 18221565}}</ref> Từ đó đến cuối năm 2005 đã ghi nhận tổng cộng hơn 100.000 ca nhiễm trên toàn quốc.<ref name=ThuAnhNguyen/> Ước tính năm 2018 Việt Nam có khoảng 230.000 người sống chung với HIV, con số bắt đầu giảm so với những năm duy trì ổn định trước đó.<ref name=unaidsvn>{{cite web |url= https://unaids.org.vn/know-your-epidemic/|title= Know Your Epidemic|website= unaids.org.vn |access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong năm 2020 số ca mắc mới là 14.000 và tử vong là hơn 2.000.<ref name= solieuHIV/AIDS2020>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/upload/bao-cao/so-lieu-dich-2020-web-cuc.pdf?v=1.0.0|title= Số liệu HIV/AIDS và tử vong, điều trị ARV đến hết năm 2020|website= vaac.gov.vn|publisher=  Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Tổng cộng có khoảng 110.000 người Việt Nam đã chết vì HIV/AIDS sau 30 năm từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1990.<ref name= solieuHIV/AIDS2020/>
+Việt Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1990.<ref>{{cite web |url= https://hcdc.vn/category/van-de-suc-khoe/hivaids/30-nam-ung-pho-va-co-hoi-cham-dut-dai-dich-aids-tai-viet-nam-8e1d0fe025497a0559ae04322890c556.html|title= 30 năm ứng phó và cơ hội chấm dứt đại dịch AIDS tại Việt Nam |date= 12 tháng 8 năm 2020|website= hcdc.vn|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref><ref>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/thong-tin/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien|title= Lịch sử hình thành và phát triển|website= vaac.gov.vn |publisher= Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong hai năm tiếp theo chỉ phát hiện 11 ca nhưng năm 1993 chứng kiến sự gia tăng đột ngột.<ref name=ThuAnhNguyen>{{cite journal |date= January 28, 2008|title= A hidden HIV epidemic among women in Vietnam |journal= BMC Public Health|doi= 10.1186/1471-2458-8-37|pmc= 2248180|pmid= 18221565}}</ref> Từ đó đến cuối năm 2005 đã ghi nhận tổng cộng hơn 100.000 ca nhiễm trên toàn quốc.<ref name=ThuAnhNguyen/> Ước tính năm 2018 Việt Nam có khoảng 230.000 người sống chung với HIV, con số bắt đầu giảm so với những năm duy trì ổn định trước đó.<ref name=unaidsvn>{{cite web |url= https://unaids.org.vn/know-your-epidemic/|title= Know Your Epidemic|website= unaids.org.vn |access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong năm 2020 số ca mắc mới là 14.000 và tử vong là hơn 2.000.<ref name= solieuHIV/AIDS2020>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/upload/bao-cao/so-lieu-dich-2020-web-cuc.pdf?v=1.0.0|title= Số liệu HIV/AIDS và tử vong, điều trị ARV đến hết năm 2020|website= vaac.gov.vn|publisher=  Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Tổng cộng có khoảng 110.000 người Việt Nam đã chết vì HIV/AIDS sau 30 năm từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1990.<ref name= solieuHIV/AIDS2020/>
 == Lịch sử ==

@@ Dòng 276: / Dòng 276: @@
 Vào năm 2008 Hoa Kỳ có khoảng 1,2 triệu người mắc và 17.500 người tử vong vì HIV/AIDS. Cùng năm, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ ước tính 20% số người nhiễm HIV không biết rằng mình bị nhiễm.<ref name=USAEPI2011>{{cite journal |title=HIV surveillance – United States, 1981–2008 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report | volume=60 |issue=21 |pages=689–93 |date=June 2011 |pmid=21637182 |author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> Khoảng 675.000 người ở Hoa Kỳ đã chết vì HIV/AIDS kể từ khi dịch bệnh bắt đầu cho đến năm 2016.<ref name=CDC2016Today>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Số ca nhiễm và tử vong ở Vương quốc Anh năm 2015 lần lượt là 101.200 và 594<ref>{{cite book |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/602942/HIV_in_the_UK_report.pdf |title=HIV in the United Kingdom: 2016 Report |author=Public Health England |year=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425115254/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/602942/HIV_in_the_UK_report.pdf |archive-date=April 25, 2017 |df=mdy-all}}</ref> còn ở Canada là 65.000 và 53 vào năm 2008.<ref>{{cite book |last=Surveillance |title=HIV and AIDS in Canada: surveillance report to December 31, 2009 |year=2010 |publisher=Public Health Agency of Canada, Centre for Communicable Diseases and Infection Control, Surveillance and Risk Assessment Division |location=Ottawa |isbn=978-1-100-52141-1 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/aids-sida/publication/survreport/2009/dec/pdf/2009-Report-Rapport.pdf |author2=riques, Risk Assessment Division = Le VIH et le sida au Canada: rapport de surveillance en date du 31 décembre 2009 / Division de la surveillance et de l'évaluation des |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119164919/http://www.phac-aspc.gc.ca/aids-sida/publication/survreport/2009/dec/pdf/2009-Report-Rapport.pdf |archive-date=January 19, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Từ lúc được công nhận (1981) đến năm 2009, HIV/AIDS đã cướp đi sinh mạng của gần 30 triệu người trên thế giới.<ref name=TotalDeath2010>{{cite web |title=Global Report Fact Sheet |url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf |website=UNAIDS |year=2010 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf |archive-date=March 19, 2013 }}</ref> Khu vực có tỷ lệ người mắc thấp nhất là Bắc Phi và Trung Đông (0,1% hoặc thấp hơn), Đông Á (0,1%), Tây và Trung Âu (0,2%).<ref name=UN2011Fifty/> Các quốc gia châu Âu bị ảnh hưởng nhiều nhất theo thứ tự giảm dần là [[Nga]], [[Ukraina]], [[Bồ Đào Nha]], và [[Belarus]].<ref>{{cite web |title=Country Comparison :: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html |website=CIA World Factbook |access-date=November 6, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221190412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html|archive-date=December 21, 2014 |df=mdy-all}}</ref>
-Việt Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1990.<ref>{{cite web |url= https://hcdc.vn/category/van-de-suc-khoe/hivaids/30-nam-ung-pho-va-co-hoi-cham-dut-dai-dich-aids-tai-viet-nam-8e1d0fe025497a0559ae04322890c556.html|title= 30 năm ứng phó và cơ hội chấm dứt đại dịch AIDS tại Việt Nam |date= 12 tháng 8 năm 2020|website= hcdc.vn|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref><ref name=vaac>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/thong-tin/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien|title= Lịch sử hình thành và phát triển|website= vaac.gov.vn |publisher= Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong hai năm tiếp theo chỉ phát hiện 11 ca nhưng năm 1993 chứng kiến sự gia tăng đột ngột.<ref name=ThuAnhNguyen>{{cite journal |date= January 28, 2008|title= A hidden HIV epidemic among women in Vietnam |journal= BMC Public Health|doi= 10.1186/1471-2458-8-37|pmc= 2248180|pmid= 18221565}}</ref> Từ đó đến cuối năm 2005 đã ghi nhận tổng cộng hơn 100.000 ca nhiễm trên toàn quốc.<ref name=ThuAnhNguyen/> Ước tính năm 2018 Việt Nam có khoảng 230.000 người sống chung với HIV, con số bắt đầu giảm so với những năm duy trì ổn định trước đó.<ref name=unaidsvn>{{cite web |url= https://unaids.org.vn/know-your-epidemic/|title= Know Your Epidemic|website= unaids.org.vn |access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong năm 2020 số ca mắc mới là 14.000 và tử vong là hơn 2.000.<ref name= solieuHIV/AIDS2020>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/upload/bao-cao/so-lieu-dich-2020-web-cuc.pdf?v=1.0.0|title= Số liệu HIV/AIDS và tử vong, điều trị ARV đến hết năm 2020|website= vaac.gov.vn|publisher=  Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}</ref> Tổng cộng có khoảng 110.000 người Việt Nam đã chết vì HIV/AIDS kể từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1990.<ref name= solieuHIV/AIDS2020/>
+Việt Nam ghi nhận ca nhiễm HIV đầu tiên vào năm 1990.<ref>{{cite web |url= https://hcdc.vn/category/van-de-suc-khoe/hivaids/30-nam-ung-pho-va-co-hoi-cham-dut-dai-dich-aids-tai-viet-nam-8e1d0fe025497a0559ae04322890c556.html|title= 30 năm ứng phó và cơ hội chấm dứt đại dịch AIDS tại Việt Nam |date= 12 tháng 8 năm 2020|website= hcdc.vn|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref><ref name=vaac>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/thong-tin/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien|title= Lịch sử hình thành và phát triển|website= vaac.gov.vn |publisher= Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong hai năm tiếp theo chỉ phát hiện 11 ca nhưng năm 1993 chứng kiến sự gia tăng đột ngột.<ref name=ThuAnhNguyen>{{cite journal |date= January 28, 2008|title= A hidden HIV epidemic among women in Vietnam |journal= BMC Public Health|doi= 10.1186/1471-2458-8-37|pmc= 2248180|pmid= 18221565}}</ref> Từ đó đến cuối năm 2005 đã ghi nhận tổng cộng hơn 100.000 ca nhiễm trên toàn quốc.<ref name=ThuAnhNguyen/> Ước tính năm 2018 Việt Nam có khoảng 230.000 người sống chung với HIV, con số bắt đầu giảm so với những năm duy trì ổn định trước đó.<ref name=unaidsvn>{{cite web |url= https://unaids.org.vn/know-your-epidemic/|title= Know Your Epidemic|website= unaids.org.vn |access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Trong năm 2020 số ca mắc mới là 14.000 và tử vong là hơn 2.000.<ref name= solieuHIV/AIDS2020>{{cite web |url= http://vaac.gov.vn/upload/bao-cao/so-lieu-dich-2020-web-cuc.pdf?v=1.0.0|title= Số liệu HIV/AIDS và tử vong, điều trị ARV đến hết năm 2020|website= vaac.gov.vn|publisher=  Cục phòng, chống HIV/AIDS - Bộ Y tế|access-date= 31 tháng 7 năm 2021}}</ref> Tổng cộng có khoảng 110.000 người Việt Nam đã chết vì HIV/AIDS sau 30 năm từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1990.<ref name= solieuHIV/AIDS2020/>
 == Lịch sử ==