El Niño–Dao động phương Nam - Lịch sử thay đổi

Marrella vào lúc 02:33, ngày 7 tháng 12 năm 2021

2021-12-07T02:33:27Z

Marrella: /* ENSO và ấm lên toàn cầu */

2021-11-03T02:53:00Z

ENSO và ấm lên toàn cầu

Marrella: /* ENSO và ấm lên toàn cầu */

2021-11-03T02:47:20Z

ENSO và ấm lên toàn cầu

Marrella: /* ENSO và xoáy thuận nhiệt đới */

2021-11-03T02:39:43Z

ENSO và xoáy thuận nhiệt đới

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-28T13:44:02Z

Bắc Đại Tây Dương

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-28T13:26:23Z

Bắc Đại Tây Dương

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-28T13:21:13Z

Bắc Đại Tây Dương

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-28T13:17:06Z

Bắc Đại Tây Dương

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-28T12:42:50Z

Bắc Đại Tây Dương

Marrella: /* Bắc Đại Tây Dương */

2021-09-19T18:34:35Z

Bắc Đại Tây Dương

@@ Dòng 5: / Dòng 5: @@
 Hai pha ENSO liên quan đến [[hoàn lưu Walker]] do Gilbert Walker phát hiện vào đầu thế kỷ 20. Hoàn lưu Walker được sinh ra bởi lực gradien khí áp có nguồn gốc từ một [[vùng khí áp cao]] trên Đông Thái Bình Dương và một [[hệ thống áp thấp]] trên Indonesia. Hoàn lưu Walker suy yếu hoặc đảo lộn (bao gồm [[gió mậu dịch]]) sẽ khiến nước biển lạnh sâu bớt hoặc không trồi lên bề mặt, do đó tạo ra El Niño với việc làm cho bề mặt đại dương đạt mức nhiệt cao hơn trung bình. Ngược lại, hoàn lưu Walker đặc biệt mạnh sẽ gây La Niña dẫn đến nhiệt độ đại dương thấp hơn do nước trồi gia tăng.
-Con người vẫn đang nghiên cứu các cơ chế tạo ra dao động. Những hình thái tối cực của dao động gây thời tiết cực đoan (như lũ lụt và hạn hán) ở nhiều vùng trên thế giới. Các nước đang phát triển phụ thuộc vào nông nghiệp và ngư nghiệp, nhất là các nước tiếp giáp Thái Bình Dương, bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
+Con người vẫn đang nghiên cứu các cơ chế tạo ra dao động. Những hình thái tối cực của dao động gây thời tiết cực đoan (như lũ lụt và hạn hán) ở nhiều vùng trên thế giới.<ref name="Scaife"/> Các nước đang phát triển phụ thuộc vào nông nghiệp và ngư nghiệp, nhất là các nước tiếp giáp Thái Bình Dương, bị ảnh hưởng nặng nề nhất.<ref name="Scaife">{{cite journal | last1 = Scaife | first1 = Adam | last2 = Guilyardi | first2 = Eric | last3 = Cain | first3 = Michelle | last4 = Gilbert | first4 = Alyssa | title = What is the El Niño–Southern Oscillation? | journal = Weather | date = 23 January 2019 | volume = 74 | issue = 7 | pages = 250–251 | doi = 10.1002/wea.3404 | s2cid = 126993827 | doi-access = free}}</ref>
 == Tổng quan ==

@@ Dòng 71: / Dòng 71: @@
 Chiều hướng tương lai của ENSO là không rõ ràng<ref name="Collins10">{{cite journal |last1=Collins |first1=M. |first2=S-I |last2=An |first3=W. |last3=Cai |first4=A. |last4=Ganachaud |first5=E. |last5=Guilyardi |first6=F-F |last6=Jin |first7=M. |last7=Jochum |first8=M. |last8=Lengaigne |first9=S. |last9=Power |first10=A. |last10=Timmermann |author-link10= Axel Timmermann |first11=G. |last11=Vecchi |first12=A. |last12=Wittenberg |title=The impact of global warming on the tropical Pacific Ocean and El Niño |journal=Nature Geoscience |volume=3 |issue=6 |pages=391–7 |year=2010 |doi=10.1038/ngeo868 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00534052|bibcode = 2010NatGe...3..391C }}</ref> khi các mô hình khác nhau đưa ra những dự đoán khác nhau.<ref name="Merryfield2006">{{cite journal |last=Merryfield |first=William J. |year=2006 |title=Changes to ENSO under CO<sub>2</sub> Doubling in a Multimodel Ensemble |journal=Journal of Climate |volume=19 |issue=16 |pages=4009–27 |doi=10.1175/JCLI3834.1 |bibcode=2006JCli...19.4009M |citeseerx=10.1.1.403.9784 }}</ref><ref name="Guilyardi2009">{{cite journal |last1=Guilyardi |first1=E. |last2=Wittenberg |last3=Fedorov |last4=Collins |last5=Wang |last6=Capotondi |last7=Van Oldenborgh |last8=Stockdale |year=2009 |title=Understanding El Nino in Ocean-Atmosphere General Circulation Models: Progress and Challenges |journal= Bulletin of the American Meteorological Society|pages=325–340 |doi=10.1175/2008BAMS2387.1 |first2=Andrew |first3=Alexey |first4=Mat |first5=Chunzai |first6=Antonietta |first7=Geert Jan |first8=Tim |volume=90 |issue=3|bibcode = 2009BAMS...90..325G |hdl=10871/9288 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00760037/file/%5B15200477%20-%20Bulletin%20of%20the%20American%20Meteorological%20Society%5D%20Understanding%20El%20Ni%C3%B1o%20in%20Ocean%E2%80%93Atmosphere%20General%20Circulation%20Models%20Progress%20and%20Challenges.pdf |hdl-access=free }}</ref> Hiện tượng những sự kiện El Niño mạnh hơn và thường xuyên hơn quan sát thấy có thể chỉ xảy ra trong giai đoạn đầu của ấm lên toàn cầu rồi sau đó El Niño sẽ trở nên yếu hơn.<ref name="Meehl2006">{{Cite journal| doi = 10.1007/s00382-005-0098-0| title = Future changes of El Niño in two global coupled climate models| year = 2006| last1 = Meehl | first1 = G. A.| last2 = Teng | first2 = H.| last3 = Branstator | first3 = G.| journal = Climate Dynamics| volume = 26| issue = 6| pages = 549–566 |bibcode = 2006ClDy...26..549M | s2cid = 130825304| url = https://zenodo.org/record/1232761}}</ref> Cũng có thể các thế lực làm ổn định và mất ổn định tác động đến ENSO rốt cục sẽ bù trừ cho nhau.<ref name="Philip2006">{{cite journal |last1=Philip |first1=Sjoukje |last2=van Oldenborgh |first2=Geert Jan |title=Shifts in ENSO coupling processes under global warming |journal=Geophysical Research Letters |date=June 2006 |volume=33 |issue=11 |pages=L11704 |doi=10.1029/2006GL026196 |bibcode=2006GeoRL..3311704P |doi-access=free }}</ref> Con người cần nghiên cứu thêm để tìm ra đáp án thỏa đáng hơn cho câu hỏi này. ENSO được xem là một yếu tố tới hạn tiềm tàng trong khí hậu Trái Đất<ref>{{cite journal |last1=Lenton |first1=T. M. |last2=Held |first2=H. |last3=Kriegler |first3=E. |last4=Hall |first4=J. W. |last5=Lucht |first5=W. |last6=Rahmstorf |first6=S. |last7=Schellnhuber |first7=H. J. |title=Tipping elements in the Earth's climate system |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 February 2008 |volume=105 |issue=6 |pages=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmid=18258748 |pmc=2538841 |doi-access=free }}</ref> và dưới tình trạng ấm lên toàn cầu nó có thể tăng cường hoặc đan xen những sự kiện khí hậu cực đoan cục bộ thông qua kết nối xa củng cố.<ref>{{cite journal |last1=Simon Wang |first1=S.‐Y. |last2=Huang |first2=Wan‐Ru |last3=Hsu |first3=Huang‐Hsiung |last4=Gillies |first4=Robert R. |title=Role of the strengthened El Niño teleconnection in the May 2015 floods over the southern Great Plains |journal=Geophysical Research Letters |date=16 October 2015 |volume=42 |issue=19 |pages=8140–8146 |doi=10.1002/2015GL065211 |bibcode=2015GeoRL..42.8140S |doi-access=free }}</ref> Ví dụ, sự gia tăng tần suất và mức độ của những sự kiện El Niño khiến nhiệt độ trên Ấn Độ Dương cao hơn bình thường bởi hoàn lưu Walker bị điều chỉnh,<ref>{{cite journal |last1=Roxy |first1=Mathew Koll |last2=Ritika |first2=Kapoor |last3=Terray |first3=Pascal |last4=Masson |first4=Sébastien |title=The Curious Case of Indian Ocean Warming*,+ |journal=Journal of Climate |date=15 November 2014 |volume=27 |issue=22 |pages=8501–8509 |doi=10.1175/JCLI-D-14-00471.1 |bibcode=2014JCli...27.8501R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01141647/file/jclim2015_roxy_etal.pdf }}</ref> kết quả là Ấn Độ Dương ấm lên nhanh kéo theo gió mùa châu Á suy yếu.<ref>{{cite journal |last1=Roxy |first1=Mathew Koll |last2=Ritika |first2=Kapoor |last3=Terray |first3=Pascal |last4=Murtugudde |first4=Raghu |last5=Ashok |first5=Karumuri |last6=Goswami |first6=B. N. |title=Drying of Indian subcontinent by rapid Indian Ocean warming and a weakening land-sea thermal gradient |journal=Nature Communications |date=November 2015 |volume=6 |issue=1 |pages=7423 |doi=10.1038/ncomms8423 |pmid=26077934 |bibcode=2015NatCo...6.7423R |doi-access=free }}</ref>
-Qua nhiều thập kỷ, tác động của ấm lên toàn cầu đến ENSO không được biết chắc chắn.<ref name="Ham2018"/> Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra ấm lên toàn cầu sẽ làm gia tăng mức độ và tần suất của những sự kiện El Niño Đông Thái Bình Dương.<ref name="Ham2018">{{cite journal | last1 = Ham | first1 = Yoo-Geun | title = El Niño events will intensify under global warming | journal = Nature | date = December 2018 | volume = 564 | issue = 7735 | pages = 192–193 | issn = 0028-0836 | eissn = 1476-4687 | doi = 10.1038/d41586-018-07638-w | pmid = 30542175 }}</ref> Mô hình khí hậu dự báo những sự kiện El Niño và La Niña cực điểm sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu con người tiếp tục phát thải khí nhà kính không kiểm soát.<ref>{{cite web |url= https://eos.org/editors-vox/advancing-knowledge-of-enso-in-a-changing-climate|last1= McPhaden|first1= Michael J.|last2= Santoso|first2= Agus|last3= Cai|first3= Wenju|title= Advancing Knowledge of ENSO in a Changing Climate|date= 9 November 2020|website= eos.org|publisher= AGU|access-date= 7 September 2021|doi=10.1029/2020EO151271}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 19 January 2014|title= Increasing frequency of extreme El Niño events due to greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 4|pages= 111–116|doi= 10.1038/nclimate2100}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 26 January 2015|title= Increased frequency of extreme La Niña events under greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 5|pages= 132–137|doi= 10.1038/nclimate2492}}</ref> El Niño có thể chiếm ưu và sẽ có nhiều hơn kiểu El Niño Trung Thái Bình Dương thay vì Đông Thái Bình Dương trong tương lai khí hậu ấm lên.<ref>{{cite journal |authors = Song Yang, Zhenning Li, Jin-Yi Yu, Xiaoming Hu, Wenjie Dong, Shan He|date= November 2018|title= El Niño–Southern Oscillation and its impact in the changing climate |journal= National Science Review|volume= 5|issue= 6|pages= 840–857|doi=10.1093/nsr/nwy046|doi-access=free}}</ref> Cũng bởi bối cảnh này, tác động của El Niño/La Niña gia tăng tương ứng là xác suất và mức độ của nhiệt độ cực đoan khu vực.<ref>{{cite journal |last1= Fasullo|first1= J. T.|last2= Otto-Bliesner|first2= B. L.|last3= Stevenson|first3= S.|date= 16 September 2018|title= ENSO's Changing Influence on Temperature, Precipitation, and Wildfire in a Warming Climate |journal= Geophysical Research Letters|volume= 45|issue= 17|pages= 9216-9225|doi= 10.1029/2018GL079022 |doi-access=free}}</ref>
+Qua nhiều thập kỷ, tác động của ấm lên toàn cầu đến ENSO không được biết chắc chắn.<ref name="Ham2018"/> Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra ấm lên toàn cầu sẽ làm gia tăng mức độ và tần suất của những sự kiện El Niño Đông Thái Bình Dương.<ref name="Ham2018">{{cite journal | last1 = Ham | first1 = Yoo-Geun | title = El Niño events will intensify under global warming | journal = Nature | date = December 2018 | volume = 564 | issue = 7735 | pages = 192–193 | issn = 0028-0836 | eissn = 1476-4687 | doi = 10.1038/d41586-018-07638-w | pmid = 30542175 }}</ref> Mô hình khí hậu dự báo những sự kiện El Niño và La Niña cực điểm sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu con người tiếp tục phát thải khí nhà kính không kiểm soát.<ref>{{cite journal | last1 = McPhaden | first1 = Michael | last2 = Santoso | first2 = Agus | last3 = Cai | first3 = Wenju | title = Advancing Knowledge of ENSO in a Changing Climate | journal = Eos | date = 9 November 2020 | volume = 101 | issn = 2324-9250 | doi = 10.1029/2020EO151271 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Cai | first1 = Wenju | last2 = Borlace | first2 = Simon | last3 = Lengaigne | first3 = Matthieu | last4 = van Rensch | first4 = Peter | last5 = Collins | first5 = Mat | last6 = Vecchi | first6 = Gabriel | last7 = Timmermann | first7 = Axel | last8 = Santoso | first8 = Agus | last9 = McPhaden | first9 = Michael J. | last10 = Wu | first10 = Lixin | last11 = England | first11 = Matthew H. | last12 = Wang | first12 = Guojian | last13 = Guilyardi | first13 = Eric | last14 = Jin | first14 = Fei-Fei | title = Increasing frequency of extreme El Niño events due to greenhouse warming | journal = Nature Climate Change | date = 19 January 2014 | volume = 4 | issue = 2 | pages = 111–116 | issn = 1758-678X | eissn = 1758-6798 | doi = 10.1038/nclimate2100 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Cai | first1 = Wenju | last2 = Wang | first2 = Guojian | last3 = Santoso | first3 = Agus | last4 = McPhaden | first4 = Michael J. | last5 = Wu | first5 = Lixin | last6 = Jin | first6 = Fei-Fei | last7 = Timmermann | first7 = Axel | last8 = Collins | first8 = Mat | last9 = Vecchi | first9 = Gabriel | last10 = Lengaigne | first10 = Matthieu | last11 = England | first11 = Matthew H. | last12 = Dommenget | first12 = Dietmar | last13 = Takahashi | first13 = Ken | last14 = Guilyardi | first14 = Eric | title = Increased frequency of extreme La Niña events under greenhouse warming | journal = Nature Climate Change | date = 26 January 2015 | volume = 5 | issue = 2 | pages = 132–137 | issn = 1758-678X | eissn = 1758-6798 | doi = 10.1038/nclimate2492}}</ref> El Niño có thể chiếm ưu và sẽ có nhiều hơn kiểu El Niño Trung Thái Bình Dương thay vì Đông Thái Bình Dương trong tương lai khí hậu ấm lên.<ref>{{cite journal | last1 = Yang | first1 = Song | last2 = Li | first2 = Zhenning | last3 = Yu | first3 = Jin-Yi | last4 = Hu | first4 = Xiaoming | last5 = Dong | first5 = Wenjie | last6 = He | first6 = Shan | title = El Niño–Southern Oscillation and its impact in the changing climate | journal = National Science Review | date = 17 April 2018 | volume = 5 | issue = 6 | pages = 840–857 | issn = 2095-5138 | eissn = 2053-714X | doi = 10.1093/nsr/nwy046|doi-access=free}}</ref> Cũng bởi bối cảnh này, tác động của El Niño/La Niña gia tăng tương ứng là xác suất và mức độ của nhiệt độ cực đoan khu vực.<ref>{{cite journal | last1 = Fasullo | first1 = J. T. | last2 = Otto‐Bliesner | first2 = B. L. | last3 = Stevenson | first3 = S. | title = ENSO's Changing Influence on Temperature, Precipitation, and Wildfire in a Warming Climate | journal = Geophysical Research Letters | date = 14 September 2018 | volume = 45 | issue = 17 | pages = 9216–9225 | issn = 0094-8276 | eissn = 1944-8007 | doi = 10.1029/2018GL079022 |doi-access=free}}</ref>
 === ENSO và xoáy thuận nhiệt đới ===

@@ Dòng 71: / Dòng 71: @@
 Chiều hướng tương lai của ENSO là không rõ ràng<ref name="Collins10">{{cite journal |last1=Collins |first1=M. |first2=S-I |last2=An |first3=W. |last3=Cai |first4=A. |last4=Ganachaud |first5=E. |last5=Guilyardi |first6=F-F |last6=Jin |first7=M. |last7=Jochum |first8=M. |last8=Lengaigne |first9=S. |last9=Power |first10=A. |last10=Timmermann |author-link10= Axel Timmermann |first11=G. |last11=Vecchi |first12=A. |last12=Wittenberg |title=The impact of global warming on the tropical Pacific Ocean and El Niño |journal=Nature Geoscience |volume=3 |issue=6 |pages=391–7 |year=2010 |doi=10.1038/ngeo868 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00534052|bibcode = 2010NatGe...3..391C }}</ref> khi các mô hình khác nhau đưa ra những dự đoán khác nhau.<ref name="Merryfield2006">{{cite journal |last=Merryfield |first=William J. |year=2006 |title=Changes to ENSO under CO<sub>2</sub> Doubling in a Multimodel Ensemble |journal=Journal of Climate |volume=19 |issue=16 |pages=4009–27 |doi=10.1175/JCLI3834.1 |bibcode=2006JCli...19.4009M |citeseerx=10.1.1.403.9784 }}</ref><ref name="Guilyardi2009">{{cite journal |last1=Guilyardi |first1=E. |last2=Wittenberg |last3=Fedorov |last4=Collins |last5=Wang |last6=Capotondi |last7=Van Oldenborgh |last8=Stockdale |year=2009 |title=Understanding El Nino in Ocean-Atmosphere General Circulation Models: Progress and Challenges |journal= Bulletin of the American Meteorological Society|pages=325–340 |doi=10.1175/2008BAMS2387.1 |first2=Andrew |first3=Alexey |first4=Mat |first5=Chunzai |first6=Antonietta |first7=Geert Jan |first8=Tim |volume=90 |issue=3|bibcode = 2009BAMS...90..325G |hdl=10871/9288 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00760037/file/%5B15200477%20-%20Bulletin%20of%20the%20American%20Meteorological%20Society%5D%20Understanding%20El%20Ni%C3%B1o%20in%20Ocean%E2%80%93Atmosphere%20General%20Circulation%20Models%20Progress%20and%20Challenges.pdf |hdl-access=free }}</ref> Hiện tượng những sự kiện El Niño mạnh hơn và thường xuyên hơn quan sát thấy có thể chỉ xảy ra trong giai đoạn đầu của ấm lên toàn cầu rồi sau đó El Niño sẽ trở nên yếu hơn.<ref name="Meehl2006">{{Cite journal| doi = 10.1007/s00382-005-0098-0| title = Future changes of El Niño in two global coupled climate models| year = 2006| last1 = Meehl | first1 = G. A.| last2 = Teng | first2 = H.| last3 = Branstator | first3 = G.| journal = Climate Dynamics| volume = 26| issue = 6| pages = 549–566 |bibcode = 2006ClDy...26..549M | s2cid = 130825304| url = https://zenodo.org/record/1232761}}</ref> Cũng có thể các thế lực làm ổn định và mất ổn định tác động đến ENSO rốt cục sẽ bù trừ cho nhau.<ref name="Philip2006">{{cite journal |last1=Philip |first1=Sjoukje |last2=van Oldenborgh |first2=Geert Jan |title=Shifts in ENSO coupling processes under global warming |journal=Geophysical Research Letters |date=June 2006 |volume=33 |issue=11 |pages=L11704 |doi=10.1029/2006GL026196 |bibcode=2006GeoRL..3311704P |doi-access=free }}</ref> Con người cần nghiên cứu thêm để tìm ra đáp án thỏa đáng hơn cho câu hỏi này. ENSO được xem là một yếu tố tới hạn tiềm tàng trong khí hậu Trái Đất<ref>{{cite journal |last1=Lenton |first1=T. M. |last2=Held |first2=H. |last3=Kriegler |first3=E. |last4=Hall |first4=J. W. |last5=Lucht |first5=W. |last6=Rahmstorf |first6=S. |last7=Schellnhuber |first7=H. J. |title=Tipping elements in the Earth's climate system |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 February 2008 |volume=105 |issue=6 |pages=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmid=18258748 |pmc=2538841 |doi-access=free }}</ref> và dưới tình trạng ấm lên toàn cầu nó có thể tăng cường hoặc đan xen những sự kiện khí hậu cực đoan cục bộ thông qua kết nối xa củng cố.<ref>{{cite journal |last1=Simon Wang |first1=S.‐Y. |last2=Huang |first2=Wan‐Ru |last3=Hsu |first3=Huang‐Hsiung |last4=Gillies |first4=Robert R. |title=Role of the strengthened El Niño teleconnection in the May 2015 floods over the southern Great Plains |journal=Geophysical Research Letters |date=16 October 2015 |volume=42 |issue=19 |pages=8140–8146 |doi=10.1002/2015GL065211 |bibcode=2015GeoRL..42.8140S |doi-access=free }}</ref> Ví dụ, sự gia tăng tần suất và mức độ của những sự kiện El Niño khiến nhiệt độ trên Ấn Độ Dương cao hơn bình thường bởi hoàn lưu Walker bị điều chỉnh,<ref>{{cite journal |last1=Roxy |first1=Mathew Koll |last2=Ritika |first2=Kapoor |last3=Terray |first3=Pascal |last4=Masson |first4=Sébastien |title=The Curious Case of Indian Ocean Warming*,+ |journal=Journal of Climate |date=15 November 2014 |volume=27 |issue=22 |pages=8501–8509 |doi=10.1175/JCLI-D-14-00471.1 |bibcode=2014JCli...27.8501R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01141647/file/jclim2015_roxy_etal.pdf }}</ref> kết quả là Ấn Độ Dương ấm lên nhanh kéo theo gió mùa châu Á suy yếu.<ref>{{cite journal |last1=Roxy |first1=Mathew Koll |last2=Ritika |first2=Kapoor |last3=Terray |first3=Pascal |last4=Murtugudde |first4=Raghu |last5=Ashok |first5=Karumuri |last6=Goswami |first6=B. N. |title=Drying of Indian subcontinent by rapid Indian Ocean warming and a weakening land-sea thermal gradient |journal=Nature Communications |date=November 2015 |volume=6 |issue=1 |pages=7423 |doi=10.1038/ncomms8423 |pmid=26077934 |bibcode=2015NatCo...6.7423R |doi-access=free }}</ref>
-Qua nhiều thập kỷ, tác động của ấm lên toàn cầu đến ENSO không được biết chắc chắn.<ref name="Y. Ham"/> Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra ấm lên toàn cầu sẽ làm gia tăng mức độ và tần suất của những sự kiện El Niño Đông Thái Bình Dương.<ref name="Y. Ham">{{cite journal |author= Y. Ham|date= December 2018|title= El Niño events will intensify under global warming|journal= nature|doi= 10.1038/d41586-018-07638-w|pmid= 30542175}}</ref> Mô hình khí hậu dự báo những sự kiện El Niño và La Niña cực điểm sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu con người tiếp tục phát thải khí nhà kính không kiểm soát.<ref>{{cite web |url= https://eos.org/editors-vox/advancing-knowledge-of-enso-in-a-changing-climate|last1= McPhaden|first1= Michael J.|last2= Santoso|first2= Agus|last3= Cai|first3= Wenju|title= Advancing Knowledge of ENSO in a Changing Climate|date= 9 November 2020|website= eos.org|publisher= AGU|access-date= 7 September 2021|doi=10.1029/2020EO151271}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 19 January 2014|title= Increasing frequency of extreme El Niño events due to greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 4|pages= 111–116|doi= 10.1038/nclimate2100}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 26 January 2015|title= Increased frequency of extreme La Niña events under greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 5|pages= 132–137|doi= 10.1038/nclimate2492}}</ref> El Niño có thể chiếm ưu và sẽ có nhiều hơn kiểu El Niño Trung Thái Bình Dương thay vì Đông Thái Bình Dương trong tương lai khí hậu ấm lên.<ref>{{cite journal |authors = Song Yang, Zhenning Li, Jin-Yi Yu, Xiaoming Hu, Wenjie Dong, Shan He|date= November 2018|title= El Niño–Southern Oscillation and its impact in the changing climate |journal= National Science Review|volume= 5|issue= 6|pages= 840–857|doi=10.1093/nsr/nwy046|doi-access=free}}</ref> Cũng bởi bối cảnh này, tác động của El Niño/La Niña gia tăng tương ứng là xác suất và mức độ của nhiệt độ cực đoan khu vực.<ref>{{cite journal |last1= Fasullo|first1= J. T.|last2= Otto-Bliesner|first2= B. L.|last3= Stevenson|first3= S.|date= 16 September 2018|title= ENSO's Changing Influence on Temperature, Precipitation, and Wildfire in a Warming Climate |journal= Geophysical Research Letters|volume= 45|issue= 17|pages= 9216-9225|doi= 10.1029/2018GL079022 |doi-access=free}}</ref>
+Qua nhiều thập kỷ, tác động của ấm lên toàn cầu đến ENSO không được biết chắc chắn.<ref name="Ham2018"/> Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra ấm lên toàn cầu sẽ làm gia tăng mức độ và tần suất của những sự kiện El Niño Đông Thái Bình Dương.<ref name="Ham2018">{{cite journal | last1 = Ham | first1 = Yoo-Geun | title = El Niño events will intensify under global warming | journal = Nature | date = December 2018 | volume = 564 | issue = 7735 | pages = 192–193 | issn = 0028-0836 | eissn = 1476-4687 | doi = 10.1038/d41586-018-07638-w | pmid = 30542175 }}</ref> Mô hình khí hậu dự báo những sự kiện El Niño và La Niña cực điểm sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu con người tiếp tục phát thải khí nhà kính không kiểm soát.<ref>{{cite web |url= https://eos.org/editors-vox/advancing-knowledge-of-enso-in-a-changing-climate|last1= McPhaden|first1= Michael J.|last2= Santoso|first2= Agus|last3= Cai|first3= Wenju|title= Advancing Knowledge of ENSO in a Changing Climate|date= 9 November 2020|website= eos.org|publisher= AGU|access-date= 7 September 2021|doi=10.1029/2020EO151271}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 19 January 2014|title= Increasing frequency of extreme El Niño events due to greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 4|pages= 111–116|doi= 10.1038/nclimate2100}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Cai|first1= Wenju|date= 26 January 2015|title= Increased frequency of extreme La Niña events under greenhouse warming|journal= Nature Climate Change|volume= 5|pages= 132–137|doi= 10.1038/nclimate2492}}</ref> El Niño có thể chiếm ưu và sẽ có nhiều hơn kiểu El Niño Trung Thái Bình Dương thay vì Đông Thái Bình Dương trong tương lai khí hậu ấm lên.<ref>{{cite journal |authors = Song Yang, Zhenning Li, Jin-Yi Yu, Xiaoming Hu, Wenjie Dong, Shan He|date= November 2018|title= El Niño–Southern Oscillation and its impact in the changing climate |journal= National Science Review|volume= 5|issue= 6|pages= 840–857|doi=10.1093/nsr/nwy046|doi-access=free}}</ref> Cũng bởi bối cảnh này, tác động của El Niño/La Niña gia tăng tương ứng là xác suất và mức độ của nhiệt độ cực đoan khu vực.<ref>{{cite journal |last1= Fasullo|first1= J. T.|last2= Otto-Bliesner|first2= B. L.|last3= Stevenson|first3= S.|date= 16 September 2018|title= ENSO's Changing Influence on Temperature, Precipitation, and Wildfire in a Warming Climate |journal= Geophysical Research Letters|volume= 45|issue= 17|pages= 9216-9225|doi= 10.1029/2018GL079022 |doi-access=free}}</ref>
 === ENSO và xoáy thuận nhiệt đới ===

@@ Dòng 74: / Dòng 74: @@
 === ENSO và xoáy thuận nhiệt đới ===
-ENSO có tầm ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của [[xoáy thuận nhiệt đới]] trên toàn cầu bởi năng lực điều chỉnh khí quyển và đại dương.<ref name="Lin2020"/> Các yếu tố khí quyển và đại dương quy mô lớn chi phối những thuộc tính của xoáy thuận nhiệt đới, vậy nên hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới có thể bị thay đổi căn bản bởi ENSO.<ref name="Lin2020">{{cite web |authors= I-I Lin, Suzana J. Camargo, Christina M. Patricola, Julien Boucharel, Savin Chand, Phil Klotzbach, Johnny C. L. Chan, Bin Wang, Ping Chang, Tim Li, Fei-Fei Jin|title= ENSO and Tropical Cyclones |date= 23 October 2020|url= https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/9781119548164.ch17|website= AGU Books|publisher= AGU|access-date= September 10, 2021|doi=10.1002/9781119548164.ch17}}</ref>
+ENSO có tầm ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của [[xoáy thuận nhiệt đới]] trên toàn cầu bởi năng lực điều chỉnh khí quyển và đại dương.<ref name=Lin/> Các yếu tố khí quyển và đại dương quy mô lớn chi phối những thuộc tính của xoáy thuận nhiệt đới, vậy nên hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới có thể bị thay đổi căn bản bởi ENSO.<ref name=Lin>{{citation | last1 = Lin | first1 = I‐I | last2 = Camargo | first2 = Suzana J. | last3 = Patricola | first3 = Christina M. | last4 = Boucharel | first4 = Julien | last5 = Chand | first5 = Savin | last6 = Klotzbach | first6 = Phil | last7 = Chan | first7 = Johnny C. L. | last8 = Wang | first8 = Bin | last9 = Chang | first9 = Ping | last10 = Li | first10 = Tim | last11 = Jin | first11 = Fei‐Fei | title = ENSO and Tropical Cyclones | date = 23 October 2020 | pages = 377–408 | publisher = Wiley | eissn = 2328-8779 | doi = 10.1002/9781119548164.ch17}}</ref>
 ==== Tây Bắc Thái Bình Dương ====

@@ Dòng 98: / Dòng 98: @@
 ENSO thay đổi hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới ở Bắc Đại Tây Dương bằng việc chuyển dời vị trí của đối lưu quy mô lớn.<ref name="Gray"/> El Niño chuyển hướng gió ở thượng tầng đối lưu trên [[Caribe]] và Đại Tây Dương nhiệt đới sang thiên về tây trong khi ít ảnh hưởng đến gió đông hạ tầng đối lưu, dẫn đến độ [[đứt gió]] chiều dọc tăng.<ref name="Gray">{{cite journal |last1= Gray|first1= William M.|date= 1 September 1984|title= Atlantic Seasonal Hurricane Frequency. Part I: El Niño and 30 mb Quasi-Biennial Oscillation Influences|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/112/9/1520-0493_1984_112_1649_ashfpi_2_0_co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 112|issue= 9|pages= 1649–1668|doi= 10.1175/1520-0493(1984)112<1649:ASHFPI>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Goldenberg|first1= Stanley B.|last2= Shapiro|first2= Lloyd J.|date= 1 June 1996|title= Physical Mechanisms for the Association of El Niño and West African Rainfall with Atlantic Major Hurricane Activity|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/9/6/1520-0442_1996_009_1169_pmftao_2_0_co_2.xml|journal= Journal of Climate|volume= 9|issue= 6|pages= 1169–1187|doi= 10.1175/1520-0442(1996)009<1169:PMFTAO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> Vì đứt gió cao không có lợi cho xoáy thuận nhiệt đới<ref>{{cite journal |author= Mark DeMaria|date= 15 July 1996|title= The Effect of Vertical Shear on Tropical Cyclone Intensity Change|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/atsc/53/14/1520-0469_1996_053_2076_teovso_2_0_co_2.xml|journal= Journal of the Atmospheric Sciences|volume= 53|issue= 14|pages= 2076–2088|doi= 10.1175/1520-0469(1996)053<2076:TEOVSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Frank|first1= William M.|last2= Ritchie|first2= Elizabeth A.|date= 1 September 2001|title= Effects of Vertical Wind Shear on the Intensity and Structure of Numerically Simulated Hurricanes|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/129/9/1520-0493_2001_129_2249_eovwso_2.0.co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 129|issue= 9|pages= 2249–2269|doi= 10.1175/1520-0493(2001)129<2249:EOVWSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> nên mức độ hoạt động giảm rõ rệt trong những năm El Niño mạnh, ví dụ như 1982 hay 1997.<ref name="Klotzbach2">{{cite journal |last1= Klotzbach|first1= Philip J.|date= 15 February 2011|title= El Niño–Southern Oscillation’s Impact on Atlantic Basin Hurricanes and U.S. Landfalls|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/24/4/2010jcli3799.1.xml|journal= Journal of Climate|volume= 24|issue= 4|pages= 1252–1263|doi= 10.1175/2010JCLI3799.1|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> Trái ngược, môi trường cho xoáy thuận nhiệt đới hình thành và phát triển thuận lợi hơn trong những năm La Niña.<ref name="Klotzbach2"/> Xác suất có bốn cơn đại cuồng phong trở lên trong năm La Niña là 39% so với El Niño chỉ 7%.<ref name="Klotzbach2"/>
-ENSO có tác động lớn nhất đến khí hậu Caribe và nhỏ hơn với phần Đại Tây Dương nhiệt đới còn lại.<ref name="Klotzbach2"/> Trong pha ENSO lạnh, bão dễ xuất hiện ở biển Caribe vào cuối mùa.<ref name="Pao-Shin Chu"/> Mùa bão càng về sau thì vị trí bão hình thành càng dịch gần xích đạo.<ref name="Pao-Shin Chu"/> Bão có xác suất đổ bộ Hoa Kỳ cao hơn trong năm La Niña,<ref>{{cite journal |last1= Bove|first1= Mark C.|last2= Elsner|first2= James B.|last3= Landsea|first3= Chris W.|last4= Niu|first4= Xufeng|last5= O'Brien|first5= James J.|date= 1 Nov 1998|title= Effect of El Niño on U.S. Landfalling Hurricanes, Revisited|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/79/11/1520-0477_1998_079_2477_eoenoo_2_0_co_2.xml|journal= Bulletin of the American Meteorological Society|volume= 79|issue= 11|pages= 2477–2482|doi= 10.1175/1520-0477(1998)079<2477:EOENOO>2.0.CO;2|access-date=September 28, 2021|doi-access=free}}</ref> trong đó [[North Carolina]] đối diện nguy cơ gia tăng đáng kể nhất.<ref name="Klotzbach2"/>
+ENSO có tác động lớn nhất đến khí hậu Caribe và nhỏ hơn với phần Đại Tây Dương nhiệt đới còn lại.<ref name="Klotzbach2"/> Trong pha ENSO lạnh, bão dễ xuất hiện ở biển Caribe vào cuối mùa.<ref name="Pao-Shin Chu"/> Mùa bão càng về sau thì vị trí bão hình thành càng dịch gần xích đạo.<ref name="Pao-Shin Chu"/> Số lượng xoáy thuận nhiệt đới ở Caribe vào thời kỳ La Niña nhiều hơn nhiều so với El Niño.<ref>{{cite journal |last1= Klotzbach|first1= Philip J.|date= 1 Feb 2011|title= The Influence of El Niño–Southern Oscillation and the Atlantic Multidecadal Oscillation on Caribbean Tropical Cyclone Activity|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/24/3/2010jcli3705.1.xml|journal= Journal of Climate|volume= 24|issue= 3|pages= 721–731|doi= 10.1175/2010JCLI3705.1|access-date= September 28, 2021|doi-access=free}}</ref> Xác suất bão đổ bộ Hoa Kỳ cao hơn trong năm La Niña,<ref>{{cite journal |last1= Bove|first1= Mark C.|last2= Elsner|first2= James B.|last3= Landsea|first3= Chris W.|last4= Niu|first4= Xufeng|last5= O'Brien|first5= James J.|date= 1 Nov 1998|title= Effect of El Niño on U.S. Landfalling Hurricanes, Revisited|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/79/11/1520-0477_1998_079_2477_eoenoo_2_0_co_2.xml|journal= Bulletin of the American Meteorological Society|volume= 79|issue= 11|pages= 2477–2482|doi= 10.1175/1520-0477(1998)079<2477:EOENOO>2.0.CO;2|access-date=September 28, 2021|doi-access=free}}</ref> trong đó [[North Carolina]] đối diện nguy cơ gia tăng đáng kể nhất.<ref name="Klotzbach2"/>
 {{clear}}
 == Tham khảo ==
 {{Reflist|30em}}

@@ Dòng 96: / Dòng 96: @@
 ==== Bắc Đại Tây Dương ====
-ENSO thay đổi hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới ở Bắc Đại Tây Dương bằng việc chuyển dời vị trí của đối lưu quy mô lớn.<ref name="Gray"/> El Niño chuyển hướng gió ở thượng tầng đối lưu trên [[Caribe]] và Đại Tây Dương nhiệt đới sang thiên về tây trong khi ít ảnh hưởng đến gió đông hạ tầng đối lưu, dẫn đến độ [[đứt gió]] chiều dọc tăng.<ref name="Gray">{{cite journal |last1= Gray|first1= William M.|date= 1 September 1984|title= Atlantic Seasonal Hurricane Frequency. Part I: El Niño and 30 mb Quasi-Biennial Oscillation Influences|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/112/9/1520-0493_1984_112_1649_ashfpi_2_0_co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 112|issue= 9|pages= 1649–1668|doi= 10.1175/1520-0493(1984)112<1649:ASHFPI>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Goldenberg|first1= Stanley B.|last2= Shapiro|first2= Lloyd J.|date= 1 June 1996|title= Physical Mechanisms for the Association of El Niño and West African Rainfall with Atlantic Major Hurricane Activity|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/9/6/1520-0442_1996_009_1169_pmftao_2_0_co_2.xml|journal= Journal of Climate|volume= 9|issue= 6|pages= 1169–1187|doi= 10.1175/1520-0442(1996)009<1169:PMFTAO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> Vì đứt gió cao không có lợi cho xoáy thuận nhiệt đới<ref>{{cite journal |author= Mark DeMaria|date= 15 July 1996|title= The Effect of Vertical Shear on Tropical Cyclone Intensity Change|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/atsc/53/14/1520-0469_1996_053_2076_teovso_2_0_co_2.xml|journal= Journal of the Atmospheric Sciences|volume= 53|issue= 14|pages= 2076–2088|doi= 10.1175/1520-0469(1996)053<2076:TEOVSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Frank|first1= William M.|last2= Ritchie|first2= Elizabeth A.|date= 1 September 2001|title= Effects of Vertical Wind Shear on the Intensity and Structure of Numerically Simulated Hurricanes|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/129/9/1520-0493_2001_129_2249_eovwso_2.0.co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 129|issue= 9|pages= 2249–2269|doi= 10.1175/1520-0493(2001)129<2249:EOVWSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> nên mức độ hoạt động giảm rõ rệt trong những năm El Niño mạnh, ví dụ như 1982 hay 1997.<ref name="Klotzbach">{{cite journal |last1= Klotzbach|first1= Philip J.|date= 15 February 2011|title= El Niño–Southern Oscillation’s Impact on Atlantic Basin Hurricanes and U.S. Landfalls|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/24/4/2010jcli3799.1.xml|journal= Journal of Climate|volume= 24|issue= 4|pages= 1252–1263|doi= 10.1175/2010JCLI3799.1|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref>
+ENSO thay đổi hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới ở Bắc Đại Tây Dương bằng việc chuyển dời vị trí của đối lưu quy mô lớn.<ref name="Gray"/> El Niño chuyển hướng gió ở thượng tầng đối lưu trên [[Caribe]] và Đại Tây Dương nhiệt đới sang thiên về tây trong khi ít ảnh hưởng đến gió đông hạ tầng đối lưu, dẫn đến độ [[đứt gió]] chiều dọc tăng.<ref name="Gray">{{cite journal |last1= Gray|first1= William M.|date= 1 September 1984|title= Atlantic Seasonal Hurricane Frequency. Part I: El Niño and 30 mb Quasi-Biennial Oscillation Influences|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/112/9/1520-0493_1984_112_1649_ashfpi_2_0_co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 112|issue= 9|pages= 1649–1668|doi= 10.1175/1520-0493(1984)112<1649:ASHFPI>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Goldenberg|first1= Stanley B.|last2= Shapiro|first2= Lloyd J.|date= 1 June 1996|title= Physical Mechanisms for the Association of El Niño and West African Rainfall with Atlantic Major Hurricane Activity|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/9/6/1520-0442_1996_009_1169_pmftao_2_0_co_2.xml|journal= Journal of Climate|volume= 9|issue= 6|pages= 1169–1187|doi= 10.1175/1520-0442(1996)009<1169:PMFTAO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> Vì đứt gió cao không có lợi cho xoáy thuận nhiệt đới<ref>{{cite journal |author= Mark DeMaria|date= 15 July 1996|title= The Effect of Vertical Shear on Tropical Cyclone Intensity Change|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/atsc/53/14/1520-0469_1996_053_2076_teovso_2_0_co_2.xml|journal= Journal of the Atmospheric Sciences|volume= 53|issue= 14|pages= 2076–2088|doi= 10.1175/1520-0469(1996)053<2076:TEOVSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Frank|first1= William M.|last2= Ritchie|first2= Elizabeth A.|date= 1 September 2001|title= Effects of Vertical Wind Shear on the Intensity and Structure of Numerically Simulated Hurricanes|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/mwre/129/9/1520-0493_2001_129_2249_eovwso_2.0.co_2.xml|journal= Monthly Weather Review|volume= 129|issue= 9|pages= 2249–2269|doi= 10.1175/1520-0493(2001)129<2249:EOVWSO>2.0.CO;2|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref> nên mức độ hoạt động giảm rõ rệt trong những năm El Niño mạnh, ví dụ như 1982 hay 1997.<ref name="Klotzbach2">{{cite journal |last1= Klotzbach|first1= Philip J.|date= 15 February 2011|title= El Niño–Southern Oscillation’s Impact on Atlantic Basin Hurricanes and U.S. Landfalls|url= https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/24/4/2010jcli3799.1.xml|journal= Journal of Climate|volume= 24|issue= 4|pages= 1252–1263|doi= 10.1175/2010JCLI3799.1|access-date=September 20, 2021|doi-access=free}}</ref>
 {{clear}}