Chiến tranh Lạnh - Lịch sử thay đổi

Marrella vào lúc 01:11, ngày 14 tháng 5 năm 2024

2024-05-14T01:11:54Z

Marrella: Tạm chỉ để phần tóm tắt do nội dung không kiểm chứng + quá dài

2024-05-14T01:06:31Z

Tạm chỉ để phần tóm tắt do nội dung không kiểm chứng + quá dài

Xem thay đổi

Marrella vào lúc 17:56, ngày 26 tháng 2 năm 2022

2022-02-26T17:56:33Z

Marrella: /* Bất ổn gia tăng ở Thế giới thứ Ba */

2021-09-01T09:06:45Z

Bất ổn gia tăng ở Thế giới thứ Ba

Marrella: /* Hậu Chiến tranh Lạnh */

2021-09-01T09:02:23Z

Hậu Chiến tranh Lạnh

Marrella: /* Cuộc xâm lược Tiệp Khắc */

2021-09-01T09:00:11Z

Cuộc xâm lược Tiệp Khắc

Marrella: /* Chiến tranh Việt Nam */

2021-09-01T08:59:30Z

Chiến tranh Việt Nam

Marrella: /* Khủng hoảng và leo thang (1953–1962) */

2021-09-01T08:57:16Z

Khủng hoảng và leo thang (1953–1962)

Marrella: /* Hiệp ước Warszawa và Cách mạng Hungary */

2021-09-01T08:54:07Z

Hiệp ước Warszawa và Cách mạng Hungary

Marrella: /* Hiệp ước Warszawa và Cách mạng Hungary */

2021-09-01T08:52:50Z

Hiệp ước Warszawa và Cách mạng Hungary

@@ Dòng 11: / Dòng 11: @@
 {{legend|#3465A4|[[Thế giới thứ Nhất]]: [[Khối Tây]] đứng đầu là [[Hoa Kỳ]] và đồng minh}}
 {{legend|#D40000|[[Thế giới thứ Hai]]: [[Khối Đông]] đứng đầu là [[Liên Xô]], [[Trung Quốc]] và đồng minh}}
-{{legend|#73D216|[[Thế giới thứ Ba]]: Các nước [[quốc gia trung lập|trung lập]] và [[phong trào không liên kết|không liên kết]]}}
+{{legend|#C0C0C0|[[Thế giới thứ Ba]]: Các nước [[quốc gia trung lập|trung lập]] và [[phong trào không liên kết|không liên kết]]}}
 }}
 '''Chiến tranh Lạnh''' là thời kỳ căng thẳng [[địa chính trị]] giữa [[Liên Xô]] cùng đồng minh ([[Khối Đông]]) và [[Hoa Kỳ]] cùng đồng minh ([[Khối Tây]]) sau [[Chiến tranh thế giới thứ Hai]]. Các nhà sử học không hoàn toàn thống nhất về thời điểm bắt đầu và kết thúc, nhưng nhìn chung giai đoạn này kéo dài từ lúc [[học thuyết Truman]] ra đời (12 tháng 3 năm 1947) đến khi [[Liên Xô tan rã]] (26 tháng 12 năm 1991). Sở dĩ gọi là "lạnh" bởi không có giao tranh quy mô lớn trực tiếp giữa hai [[siêu cường]] mà mỗi bên chỉ hỗ trợ những cuộc xung đột địa bàn lớn gọi là [[chiến tranh ủy nhiệm]]. Tình trạng đối đầu xuất phát từ tham vọng tranh giành sức ảnh hưởng về ý thức hệ và địa chính trị trên toàn cầu của cả hai sau mối liên minh tạm thời thành công với thắng lợi trước [[phe Trục]] vào năm 1945. Bên cạnh phát triển vũ khí hạt nhân và triển khai quân sự thông thường, cuộc đấu vì thế thống trị còn được thể hiện qua những phương thức gián tiếp như [[chiến tranh tâm lý]], hoạt động [[tuyên truyền]], [[tình báo]], [[cấm vận]], ganh đua tại những sự kiện thể thao và cạnh tranh về công nghệ như [[Chạy đua Không gian]].

@@ Dòng 354: / Dòng 354: @@
 Trong Chiến tranh Việt Nam, Bắc Việt Nam đã khai thác những vùng giáp biên của Campuchia làm căn cứ quân sự, điều mà nguyên thủ quốc gia Campuchia [[Norodom Sihanouk]] chấp nhận để bảo tồn vị thế trung lập của nước này. Tháng 3 năm 1970, Sihanouk bị [[Lon Nol]], một vị tướng thân Hoa Kỳ, phế truất. Lon Nol yêu cầu lực lượng Bắc Việt rời Campuchia. Tuy nhiên, vì muốn duy trì sự hiện diện ở nước láng giềng, Bắc Việt Nam đã tiến tới đàm phán với [[Nuon Chea]], tư lệnh số hai của những người cộng sản Campuchia (được gán tên [[Khmer Đỏ]]) chiến đấu nhằm lật đổ chính quyền Campuchia.{{sfn|Mosyakov|2004|p=54}} Sihanouk chạy trốn đến Trung Quốc và thành lập [[GRUNK|chính phủ lưu vong]] ở Bắc Kinh.<ref>Norodom Sihanouk, My War with the CIA, Random House, 1973, p.62</ref> Lực lượng Hoa Kỳ và Nam Việt Nam đối phó những diễn biến này bằng một [[Chiến dịch Menu|chiến dịch ném bom]] và [[Chiến dịch Campuchia|xâm nhập mặt đất]] ngắn, góp thêm bạo lực cho [[Nội chiến Campuchia|cuộc nội chiến]] mà đã nhanh chóng bao trùm toàn bộ Campuchia.{{sfn|BBC|2018}} Hoa Kỳ tiếp tục ném bom trải thảm đến năm 1973, điều này tuy ngăn Khmer Đỏ chiếm thủ đô song lại đẩy nhanh tiến trình sụp đổ của xã hội nông nghiệp, làm tăng phân cực xã hội và giết chết hàng chục ngàn dân thường.{{sfn|Chandler|2000|pp=96–98}}{{sfn|Power|2013}}
-Sau khi lên nắm quyền và xa lánh Việt Nam,{{sfn|Mosyakov|2004|p=66}} thủ lĩnh Khmer Đỏ thân Trung Quốc [[Pol Pot]] đã sát hại 1,5 đến 2 triệu người Campuchia ở [[những cánh đồng chết]], tương ứng khoảng một phần tư dân số Campuchia (sự kiện thường được gọi là diệt chủng người Campuchia).{{sfn|Locard|2005}}{{sfn|Kiernan|2003}}{{sfn|Heuveline|2001|pp=102–05}}{{sfn|World Peace Foundation|2015}} Nhà xã hội học Martin Shaw mô tả những tội ác này là "vụ diệt chủng thuần chủng nhất thời Chiến tranh Lạnh", ý nói ở đây hầu như chỉ có người Campuchia từ thủ phạm cho đến nạn nhân.{{sfn|Shaw|2000|p=141}} [[Mặt trận Cứu quốc Thống nhất Campuchia]], một tổ chức của những cộng sản Khmer thân Liên Xô và những người Khmer Đỏ ly khai do [[Heng Samrin]] lãnh đạo, đã giúp đỡ Việt Nam xâm lược Campuchia vào ngày 22 tháng 12 năm 1978. Nước đi này có một phần nguyên nhân đến từ vụ đột nhập và thảm sát hơn 3.000 dân thường Việt Nam ở xã Ba Chúc, tỉnh An Giang của quân Khmer Đỏ.{{sfn|O'Dowd|2007|p=37}} [[Chiến tranh Campuchia–Việt Nam|Cuộc xâm lược]] đã lật đổ thành công Pol Pot nhưng chế độ mới sẽ phải đấu tranh để được quốc tế ngoài Khối Liên Xô công nhận. Mặc cho việc chế độ Pol Pot từng bị thế giới lên án kịch liệt vì vi phạm nhân quyền trắng trợn, các đại diện của Khmer Đỏ vẫn được cho ghế tại [[Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc]] với sự ủng hộ không nhỏ từ Trung Quốc, các nước phương Tây, và các nước thành viên [[ASEAN]]. Campuchia sẽ sa lầy vào một cuộc chiến tranh du kích có nguồn gốc từ những trại tị nạn nằm trên biên giới với [[Thái Lan]]. Sau sự sụp đổ của Khmer Đỏ, Campuchia gặp vô vàn trắc trở trong công cuộc tái thiết đất nước còn Việt Nam thì phải hứng chịu một [[Chiến tranh Trung-Việt|cuộc tấn công]] trừng phạt từ Trung Quốc.{{sfn|Slocomb|2001}}
+Sau khi lên nắm quyền và xa lánh Việt Nam,{{sfn|Mosyakov|2004|p=66}} thủ lĩnh Khmer Đỏ thân Trung Quốc [[Pol Pot]] đã sát hại 1,5 đến 2 triệu người Campuchia ở [[những cánh đồng chết]], tương ứng khoảng một phần tư dân số Campuchia (sự kiện thường được gọi là diệt chủng người Campuchia).{{sfn|Locard|2005}}{{sfn|Kiernan|2003}}{{sfn|Heuveline|2001|pp=102–05}}{{sfn|World Peace Foundation|2015}} Nhà xã hội học Martin Shaw mô tả những tội ác này là "vụ diệt chủng thuần chủng nhất thời Chiến tranh Lạnh", ý nói ở đây hầu như chỉ có người Campuchia từ thủ phạm cho đến nạn nhân.{{sfn|Shaw|2000|p=141}} [[Mặt trận Cứu quốc Thống nhất Campuchia]], một tổ chức của những cộng sản Khmer thân Liên Xô và những người Khmer Đỏ ly khai do [[Heng Samrin]] lãnh đạo, đã giúp đỡ Việt Nam tiến đánh Campuchia vào ngày 22 tháng 12 năm 1978. Nước đi này có một phần nguyên nhân đến từ vụ đột nhập và thảm sát hơn 3.000 dân thường Việt Nam ở xã Ba Chúc, tỉnh An Giang của quân Khmer Đỏ.{{sfn|O'Dowd|2007|p=37}} [[Chiến tranh Campuchia–Việt Nam|Cuộc tấn công]] đã lật đổ thành công Pol Pot nhưng chế độ mới sẽ phải đấu tranh để được quốc tế ngoài Khối Liên Xô công nhận. Mặc cho việc chế độ Pol Pot từng bị thế giới lên án kịch liệt vì vi phạm nhân quyền trắng trợn, các đại diện của Khmer Đỏ vẫn được cho ghế tại [[Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc]] với sự ủng hộ không nhỏ từ Trung Quốc, các nước phương Tây, và các nước thành viên [[ASEAN]]. Campuchia sẽ sa lầy vào một cuộc chiến tranh du kích có nguồn gốc từ những trại tị nạn nằm trên biên giới với [[Thái Lan]]. Sau sự sụp đổ của Khmer Đỏ, Campuchia gặp vô vàn trắc trở trong công cuộc tái thiết đất nước còn Việt Nam thì phải hứng chịu một [[Chiến tranh Trung-Việt|cuộc tấn công]] trừng phạt từ Trung Quốc.{{sfn|Slocomb|2001}}
 === Quan hệ Mỹ-Trung cải thiện ===

@@ Dòng 340: / Dòng 340: @@
 Trung Đông vẫn là một khu vực bất ổn. Ai Cập, nước mà kinh tế và vũ khí chủ yếu do Liên Xô hỗ trợ, là một đối tác phiền phức. Liên Xô miễn cưỡng phải giúp Ai Cập trong [[Chiến tranh Sáu Ngày]] 1967 (với cố vấn và kỹ thuật viên) và [[Chiến tranh Tiêu hao]] (phi công và máy bay) chống Israel thân phương Tây.{{sfn|Stone|2010|p=230}} Vào năm 1972, Ai Cập của nhà tân lãnh đạo [[Anwar Sadat]] bắt đầu chuyển hướng kết bè với phương Tây, xa rời Liên Xô.{{sfn|Grenville|Wasserstein|1987}} Tin đồn Liên Xô sắp sửa can thiệp nhân danh Ai Cập trong [[Chiến tranh Yom Kippur]] 1973 khiến Hoa Kỳ huy động rầm rộ lực lượng đe dọa phá hỏng hòa hoãn. Trước khi Sadat lên nắm quyền, Ai Cập là nước Trung Đông Liên Xô viện trợ nhiều nhất, ngoài ra Liên Xô còn gây dựng quan hệ thân thiết với [[Nam Yemen]] cộng sản cùng các chính quyền dân tộc chủ nghĩa Algeria và Iraq.{{sfn|Grenville|Wasserstein|1987}} Iraq đã ký Hiệp ước Hợp tác Hữu nghị 15 năm với Liên Xô vào năm 1972. Theo nhà sử học Charles R. H. Tripp, hiệp ước này đã làm rối loạn "hệ thống an ninh Hoa Kỳ bảo trợ được lập phục vụ Chiến tranh Lạnh ở Trung Đông. Xem ra mọi kẻ thù của chế độ Baghdad đều là đồng minh tiềm năng của Hoa Kỳ."{{sfn|Tripp|2002}} Hoa Kỳ phản ứng bằng hành động lén lút tài trợ cho phiến quân Kurd do [[Mustafa Barzani]] cầm đầu trong [[Chiến tranh Iraq–Kurd lần Hai]]. Thất bại của phe Kurd năm 1975 buộc hàng trăm ngàn dân thường Kurd phải di dời.{{sfn|Tripp|2002}} Về phần mình, Liên Xô gián tiếp hỗ trợ Palestine trong [[xung đột Israel–Palestine]] qua việc giúp đỡ [[Tổ chức Giải phóng Palestine]] (PLO) của [[Yasser Arafat]].{{sfn|Friedman|2007|p=330}}
-Ở Đông Phi, tranh chấp lãnh thổ giữa [[Somalia]] và [[Ethiopia]] đối với vùng [[Ogaden]] đã dẫn đến [[Chiến tranh Ogaden]]. Khoảng tháng 6 năm 1977, quân đội Somalia chiếm đóng Ogaden và bắt đầu tiến vào nội địa hướng đến những cứ điểm của Ethiopia ở [[Dãy Ahmar]]. Cả hai nước đều phụ thuộc Liên Xô, Somalia có nhà lãnh đạo quân sự tự xưng theo chủ nghĩa Marx [[Siad Barre]] còn kiểm soát Ethiopia là [[Derg]], một bè nhóm tướng lĩnh quân đội trung thành với [[Mengistu Haile Mariam]] thân Liên Xô, người đã tuyên bố [[Chính phủ Quân sự Lâm thời Xã hội chủ nghĩa Ethiopia]] năm 1975.{{sfn|Erlich|2008|pp=84–86}} Liên Xô ban đầu cố gắng điều tiết tầm ảnh hưởng của mình lên cả hai quốc gia nhưng vào tháng 11 năm 1977 Barre đã cắt đứt quan hệ với Moskva và trục xuất các cố vấn quân sự Liên Xô.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}} Sau đó Barre quay sang Trung Quốc và [[Hội Safari]], một nhóm cơ quan tình báo thân Hoa Kỳ đến từ Iran, Ai Cập, Ả Rập, để tìm sự trợ giúp và vũ khí.<ref>"Chinese to Increase Aid to Somalia". The Washington Post. 21 April 1987.</ref>{{sfn|Bronson|2006|p=134}}{{efn-ua|Miglietta, ''American Alliance Policy'' (2002), p. 78.}} Mặc dù không trực tiếp tham gia chiến sự nhưng Liên Xô đã góp phần không nhỏ vào cuộc phản công thắng lợi của Ethiopia tống khứ Somalia khỏi Ogaden. Cuộc phản công được lên kế hoạch bởi bộ tổng tham mưu Ethiopia kết hợp cố vấn Liên Xô, bên cạnh việc cấp phát vũ khí tinh vi trị giá hàng triệu đô-la.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}} Mũi nhọn xông pha là khoảng 11.000 binh sĩ Cuba vừa trải qua một khóa huấn luyện cấp tốc về một số hệ thống vũ khí mới bởi những hướng dẫn viên Đông Đức.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}}
+Ở Đông Phi, tranh chấp lãnh thổ giữa [[Somalia]] và [[Ethiopia]] đối với vùng [[Ogaden]] đã dẫn đến [[Chiến tranh Ogaden]]. Khoảng tháng 6 năm 1977, quân đội Somalia chiếm đóng Ogaden và bắt đầu tiến vào nội địa hướng đến những cứ điểm của Ethiopia ở [[Dãy Ahmar]]. Cả hai nước đều phụ thuộc Liên Xô, Somalia có nhà lãnh đạo quân sự tự xưng theo chủ nghĩa Marx [[Siad Barre]] còn kiểm soát Ethiopia là [[Derg]], một bè nhóm tướng lĩnh quân đội trung thành với [[Mengistu Haile Mariam]] thân Liên Xô, người đã tuyên bố [[Chính phủ Quân sự Lâm thời Xã hội chủ nghĩa Ethiopia]] năm 1975.{{sfn|Erlich|2008|pp=84–86}} Liên Xô ban đầu cố gắng điều tiết tầm ảnh hưởng của mình lên cả hai quốc gia nhưng vào tháng 11 năm 1977 Barre đã cắt đứt quan hệ với Moskva và trục xuất các cố vấn quân sự Liên Xô.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}} Sau đó Barre quay sang Trung Quốc và [[Hội Safari]], một nhóm cơ quan tình báo thân Hoa Kỳ đến từ Iran, Ai Cập, Ả Rập, để tìm sự trợ giúp và vũ khí.<ref>"Chinese to Increase Aid to Somalia". The Washington Post. 21 April 1987.</ref>{{sfn|Bronson|2006|p=134}}<ref>Miglietta, ''American Alliance Policy'' (2002), p. 78.</ref> Mặc dù không trực tiếp tham gia chiến sự nhưng Liên Xô đã góp phần không nhỏ vào cuộc phản công thắng lợi của Ethiopia tống khứ Somalia khỏi Ogaden. Cuộc phản công được lên kế hoạch bởi bộ tổng tham mưu Ethiopia kết hợp cố vấn Liên Xô, bên cạnh việc cấp phát vũ khí tinh vi trị giá hàng triệu đô-la.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}} Mũi nhọn xông pha là khoảng 11.000 binh sĩ Cuba vừa trải qua một khóa huấn luyện cấp tốc về một số hệ thống vũ khí mới bởi những hướng dẫn viên Đông Đức.{{sfn|Perrett|2016|pp=216–17}}
 [[File:Reunión Pinochet - Kissinger.jpg|thumb|Nhà lãnh đạo Chile [[Augusto Pinochet]] bắt tay Henry Kissinger vào năm 1976]]

@@ Dòng 468: / Dòng 468: @@
 Tổng phí tổn quân sự của Hoa Kỳ xuyên suốt Chiến tranh Lạnh ước tính lên tới 8 ngàn tỷ đô-la. Gần 100.000 người Mỹ đã thiệt mạng trong [[Chiến tranh Triều Tiên]] và [[Chiến tranh Việt Nam|Việt Nam]].{{sfn|LaFeber|2002|p=1}} Thương vong của Liên Xô khó đánh giá, còn chi phí nước này bỏ ra thì cao hơn nhiều Hoa Kỳ.{{sfn|Gaddis|2005|p=213}}
-Bên cạnh số binh sĩ tham chiến, hàng triệu người đã chết trong những cuộc chiến ủy nhiệm của hai siêu cường khắp toàn cầu, đặc biệt ở Đông Nam Á.{{sfn|Gaddis|2005|p=266}} Hầu hết chiến tranh ủy nhiệm và sự tài trợ cho xung đột địa bàn chấm dứt cùng Chiến tranh Lạnh. Chiến tranh giữa các nước, chiến tranh sắc tộc, chiến tranh cách mạng, khủng hoảng người tị nạn và người di tản đã giảm mạnh trong những năm sau đó.{{efn-ua|Monty G. Marshall and Ted Gurr, {{cite web|url=http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|archive-date=24 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624210152/http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|title=Peace and Conflict|url-status=dead|access-date=1 June 2016 }}, Center for Systemic Peace (2006). Retrieved 14 June 2008. {{cite web|url=http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|archive-date=24 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624210152/http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|title=Peace and Conflict|url-status=dead|access-date=1 June 2016}}}}
+Bên cạnh số binh sĩ tham chiến, hàng triệu người đã chết trong những cuộc chiến ủy nhiệm của hai siêu cường khắp toàn cầu, đặc biệt ở Đông Nam Á.{{sfn|Gaddis|2005|p=266}} Hầu hết chiến tranh ủy nhiệm và sự tài trợ cho xung đột địa bàn chấm dứt cùng Chiến tranh Lạnh. Chiến tranh giữa các nước, chiến tranh sắc tộc, chiến tranh cách mạng, khủng hoảng người tị nạn và người di tản đã giảm mạnh trong những năm sau đó.<ref>Monty G. Marshall and Ted Gurr, {{cite web|url=http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|archive-date=24 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624210152/http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|title=Peace and Conflict|url-status=dead|access-date=1 June 2016 }}, Center for Systemic Peace (2006). Retrieved 14 June 2008. {{cite web|url=http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|archive-date=24 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624210152/http://www.systemicpeace.org/PC2005.pdf|title=Peace and Conflict|url-status=dead|access-date=1 June 2016}}</ref>
 Mặc dù vậy, hậu quả của Chiến tranh Lạnh không dễ xóa nhòa, khi mà nhiều căng thẳng xã hội và kinh tế bị lợi dụng để kích động ganh đua ở Thế giới thứ Ba vẫn tồn đọng sâu sắc. Sự quản lý nhà nước mất đi ở những nơi mà chính quyền cộng sản từng cai trị đã làm nảy sinh xung đột sắc tộc và dân sự mới, tiêu biểu như [[Nam Tư]] cũ. Ở Trung và Đông Âu, Chiến tranh Lạnh kết thúc báo hiệu thời kỳ [[tăng trưởng kinh tế]] và [[dân chủ tự do]] vươn lên; trong khi ở những nơi khác trên thế giới như Afghanistan, độc lập giành được đi kèm với [[nhà nước thất bại|thất bại của nhà nước]].{{sfn|Halliday|2001|p=2e}}

@@ Dòng 317: / Dòng 317: @@
 === Cuộc xâm lược Tiệp Khắc ===
 [[File:10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|thumb|Cuộc xâm lược Tiệp Khắc của Liên Xô năm 1968 là một trong những hoạt động quân sự lớn nhất ở châu Âu kể từ Chiến tranh thế giới thứ Hai]]
-Vào năm 1968, một thời kỳ tự do hóa chính trị đã diễn ra ở [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Tiệp Khắc|Tiệp Khắc]] được gọi là [[Mùa xuân Praha]]. "Chương trình hành động" cải cách bao gồm thúc đẩy [[tự do báo chí]], [[tự do ngôn luận]], [[tự do đi lại]], chú trọng hàng dân dụng, cân nhắc một chính quyền đa đảng, hạn chế quyền hành của cảnh sát mật,{{efn-ua|Ello (ed.), Paul (April 1968). Control Committee of the Communist Party of Czechoslovakia, "Action Plan of the Communist Party of Czechoslovakia (Prague, April 1968)" in ''Dubcek's Blueprint for Freedom: His original documents leading to the invasion of Czechoslovakia.'' William Kimber & Co. 1968, pp. 32, 54}}{{sfn|Von Geldern|Siegelbaum}} và xem xét rút khỏi Hiệp ước Warszawa.{{sfn|Gaddis|2005|p=150}}
+Vào năm 1968, một thời kỳ tự do hóa chính trị đã diễn ra ở [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Tiệp Khắc|Tiệp Khắc]] được gọi là [[Mùa xuân Praha]]. "Chương trình hành động" cải cách bao gồm thúc đẩy [[tự do báo chí]], [[tự do ngôn luận]], [[tự do đi lại]], chú trọng hàng dân dụng, cân nhắc một chính quyền đa đảng, hạn chế quyền hành của cảnh sát mật,{{sfn|Von Geldern|Siegelbaum}} và xem xét rút khỏi Hiệp ước Warszawa.{{sfn|Gaddis|2005|p=150}}
 Câu trả lời của Liên Xô cho Mùa xuân Praha là cùng đa số đồng minh khối Warszawa [[Khối Warszawa xâm lược Tiệp Khắc|xâm lược Tiệp Khắc]] vào ngày 20 tháng 8 năm 1968.{{sfn|BBC|2008}} Tiếp nối sự kiện là một làn sóng di cư, ước tính ban đầu gồm 70.000 người Séc và Slovak, cuối cùng tổng số đạt 300.000.{{sfn|Čulík}} Cuộc xâm lược đã khơi dậy sự phản đối dữ dội từ Nam Tư, Romania, Trung Quốc, và các đảng cộng sản Tây Âu.{{sfn|Gaddis|2005|p=154}}

@@ Dòng 308: / Dòng 308: @@
 === Chiến tranh Việt Nam ===
 [[File:Bruce Crandall's UH-1D.jpg|thumb|left|Binh lính Mỹ chiến đấu trong [[Trận Ia Đrăng]], [[Nam Việt Nam]], tháng 11 năm 1965]]
-Dưới thời Tổng thống [[John F. Kennedy]], chương trình [[Tổ Tư vấn Hỗ trợ Quân sự]] (MAAG) đã làm tăng số binh lính Mỹ ở Việt Nam từ dưới một ngàn năm 1959 lên 16.000 năm 1963.{{efn-ua|{{cite web|url=https://www.jfklibrary.org/learn/education/teachers/curricular-resources/high-school-curricular-resources/military-advisors-in-vietnam-1963|title=Military Advisors in Vietnam: 1963 {{!}} JFK Library|website=www.jfklibrary.org|access-date=21 June 2019}}}}{{efn-ua|[http://25thaviation.org/facts/id430.htm Vietnam War Statistics and Facts 1], 25th Aviation Battalion website.}} Vụ việc Tổng thống Nam Việt Nam Ngô Đình Diệm đàn áp nặng nề các tu sĩ Phật giáo đã thúc đẩy Hoa Kỳ ủng hộ [[Đảo chính Nam Việt Nam 1963|đảo chính quân sự lật đổ Diệm]].{{sfn|Miller|Wainstock|2013|pp=315–25}} Chiến tranh leo thang vào năm 1964 sau [[sự kiện Vịnh Bắc Bộ]] gây tranh cãi mà ở đó Bắc Việt Nam bị cáo buộc dùng xảo thuật tấn công nhanh một tàu khu trục Mỹ. [[Nghị quyết Vịnh Bắc Bộ]] đã giúp Tổng thống [[Lyndon B. Johnson]] thoải mái tăng cường sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ với lần đầu tiên triển khai các đơn vị chiến đấu mặt đất cùng quân số được đẩy lên 184.000.{{sfn|Koven|2015|p=93}} Nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev phản ứng bằng hành động đảo ngược chính sách buông lơi của Khrushchev và gia tăng viện trợ cho Bắc Việt Nam, hy vọng kéo nước này ra khỏi vị thế thân Trung Quốc. Tuy nhiên Liên Xô không khuyến khích leo thang chiến tranh thêm nữa, chỉ cung cấp hỗ trợ quân sự vừa đủ để cản bước lực lượng Hoa Kỳ.{{sfn|Tucker|2011|p=131}} Từ lúc này trở đi, [[Quân đội Nhân dân Việt Nam]] hay Quân đội Bắc Việt Nam ngày càng tham gia vào giao tranh thông thường đối đầu quân đội Hoa Kỳ và Nam Việt Nam.{{sfn|Glass|2017}}
+Dưới thời Tổng thống [[John F. Kennedy]], chương trình [[Tổ Tư vấn Hỗ trợ Quân sự]] (MAAG) đã làm tăng số binh lính Mỹ ở Việt Nam từ dưới một ngàn năm 1959 lên 16.000 năm 1963.<ref>{{cite web|url=https://www.jfklibrary.org/learn/education/teachers/curricular-resources/high-school-curricular-resources/military-advisors-in-vietnam-1963|title=Military Advisors in Vietnam: 1963 {{!}} JFK Library|website=www.jfklibrary.org|access-date=21 June 2019}}</ref><ref>[http://25thaviation.org/facts/id430.htm Vietnam War Statistics and Facts 1], 25th Aviation Battalion website.</ref> Vụ việc Tổng thống Nam Việt Nam Ngô Đình Diệm đàn áp nặng nề các tu sĩ Phật giáo đã thúc đẩy Hoa Kỳ ủng hộ [[Đảo chính Nam Việt Nam 1963|đảo chính quân sự lật đổ Diệm]].{{sfn|Miller|Wainstock|2013|pp=315–25}} Chiến tranh leo thang vào năm 1964 sau [[sự kiện Vịnh Bắc Bộ]] gây tranh cãi mà ở đó Bắc Việt Nam bị cáo buộc dùng xảo thuật tấn công nhanh một tàu khu trục Mỹ. [[Nghị quyết Vịnh Bắc Bộ]] đã giúp Tổng thống [[Lyndon B. Johnson]] thoải mái tăng cường sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ với lần đầu tiên triển khai các đơn vị chiến đấu mặt đất cùng quân số được đẩy lên 184.000.{{sfn|Koven|2015|p=93}} Nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev phản ứng bằng hành động đảo ngược chính sách buông lơi của Khrushchev và gia tăng viện trợ cho Bắc Việt Nam, hy vọng kéo nước này ra khỏi vị thế thân Trung Quốc. Tuy nhiên Liên Xô không khuyến khích leo thang chiến tranh thêm nữa, chỉ cung cấp hỗ trợ quân sự vừa đủ để cản bước lực lượng Hoa Kỳ.{{sfn|Tucker|2011|p=131}} Từ lúc này trở đi, [[Quân đội Nhân dân Việt Nam]] hay Quân đội Bắc Việt Nam ngày càng tham gia vào giao tranh thông thường đối đầu quân đội Hoa Kỳ và Nam Việt Nam.{{sfn|Glass|2017}}
 [[Cuộc tiến công Tết Mậu thân 1968]] xem ra là bước ngoặt của cuộc chiến. Mặc cho nhiều năm được Hoa Kỳ viện trợ và giám hộ, lực lượng Nam Việt Nam vẫn không thể chống đỡ cuộc tấn công của phe cộng sản và đành phó mặc tình hình cho lực lượng Hoa Kỳ. Sự kiện cho thấy Hoa Kỳ chưa có dấu hiệu chấm dứt can thiệp, làm tăng thái độ hoài nghi trong nước về cuộc chiến và nảy sinh cái được gọi là [[Hội chứng Việt Nam]] hay ác cảm của công chúng với việc Hoa Kỳ dính dáng quân sự bên ngoài. Dẫu sao, các hoạt động vẫn tiếp tục xuyên biên giới, những vùng giáp biên của Lào và Campuchia được Bắc Việt Nam lợi dụng làm tuyến đường tiếp tế song cũng bị Hoa Kỳ không kích ác liệt.{{sfn|Kalb|2013}}

@@ Dòng 222: / Dòng 222: @@
 Mặc dù cái chết của Stalin năm 1953 đã làm giảm bớt căng thẳng nhưng châu Âu vẫn trong tình trạng ngừng bắn bất ổn.{{sfn|Khanna|2013|p=372}} Liên Xô vốn đã lập ra một hệ thống các hiệp ước tương hỗ trong [[Khối Đông]] từ năm 1949 thì vào năm 1955 xác nhận một liên minh chính thức trong đó là [[Hiệp ước Warszawa]]. Tổ chức này đối lập NATO.{{sfn|Byrd|2003}}
-[[Cách mạng Hungary 1956]] xảy ra không lâu sau khi Khrushchev dàn xếp khai trừ nhà lãnh đạo Hungary [[Mátyás Rákosi]], người theo chủ nghĩa Stalin.{{sfn|BBC|1956}} Chế độ mới giải tán cảnh sát mật, tuyên bố ý định rút khỏi Khối Warszawa và cam kết tái lập bầu cử tự do nhằm đối phó cuộc nổi dậy của quần chúng.<ref>{{cite web| url=http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html |title=Revolt in Hungary |archive-url= https://web.archive.org/web/20071117094223/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html |archive-date= 17 November 2007 }}</ref> Quân đội Liên Xô đã xâm lược.{{sfn|UN General Assembly|1957}} Hàng ngàn người Hungary bị bắt, giam, trục xuất đến Liên Xô và gần 200.000 người khác đào tẩu trong hỗn loạn.{{sfn|Holodkov|1956}}{{sfn|Cseresnyés|1999|pp=86–101}}  Các phiên tòa bí mật đã ra án tử cho nhà lãnh đạo Hungary [[Imre Nagy]] cùng những người khác.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/16/ "On This Day June 16, 1989: Hungary reburies fallen hero Imre Nagy"] British Broadcasting Corporation (BBC) reports on Nagy reburial with full honors. Retrieved 13 October 2006.}}</ref>
+[[Cách mạng Hungary 1956]] xảy ra không lâu sau khi Khrushchev dàn xếp khai trừ nhà lãnh đạo Hungary [[Mátyás Rákosi]], người theo chủ nghĩa Stalin.{{sfn|BBC|1956}} Chế độ mới giải tán cảnh sát mật, tuyên bố ý định rút khỏi Khối Warszawa và cam kết tái lập bầu cử tự do nhằm đối phó cuộc nổi dậy của quần chúng.<ref>{{cite web| url=http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html |title=Revolt in Hungary |archive-url= https://web.archive.org/web/20071117094223/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html |archive-date= 17 November 2007 }}</ref> Quân đội Liên Xô đã xâm lược.{{sfn|UN General Assembly|1957}} Hàng ngàn người Hungary bị bắt, giam, trục xuất đến Liên Xô và gần 200.000 người khác đào tẩu trong hỗn loạn.{{sfn|Holodkov|1956}}{{sfn|Cseresnyés|1999|pp=86–101}}  Các phiên tòa bí mật đã ra án tử cho nhà lãnh đạo Hungary [[Imre Nagy]] cùng những người khác.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/16/ "On This Day June 16, 1989: Hungary reburies fallen hero Imre Nagy"] British Broadcasting Corporation (BBC) reports on Nagy reburial with full honors. Retrieved 13 October 2006.</ref>
 Từ năm 1957 đến 1961, Khrushchev nhiều lần công khai đe dọa hủy diệt phương Tây bằng vũ khí hạt nhân. Khrushchev khẳng định năng lực tên lửa của Liên Xô vượt trội hơn hẳn dư sức xóa sổ bất kỳ thành phố của châu Âu hay Mỹ nào. Tuy vậy, Khrushchev bác bỏ "niềm tin chiến tranh không thể tránh" của Stalin và tuyên bố mục tiêu tối thượng giờ là "[[chung sống hòa bình]]".{{sfn|Gaddis|2005|p=70}} Theo cách nghĩ của Khrushchev thì hòa bình sẽ để cho chủ nghĩa tư bản tự sụp đổ{{sfn|Perlmutter|1997|p=145}} cũng như cho Liên Xô thời gian để tăng cường sức mạnh quân sự.{{sfn|Njølstad|2004|p=136}} Quan điểm này duy trì vài thập kỷ cho đến khi "tư tưởng mới" của Gorbachev hình dung chung sống hòa bình là mục đích chứ không phải hình thức đấu tranh giai cấp.{{sfn|Breslauer|2002|p=72}}
@@ Dòng 292: / Dòng 292: @@
 Ở vào tình cảnh báo động, Kennedy xem xét nhiều phương án. Cuối cùng Kennedy chọn phong tỏa đường biển và ra tối hậu thư cho Liên Xô. Khrushchev ngừng đối đầu và dỡ bỏ tên lửa đổi lấy cam kết công khai của Mỹ không được xâm lược Cuba lần nào nữa, ngoài ra là một thỏa thuận bí mật dỡ bỏ tên lửa Mỹ khỏi Thổ Nhĩ Kỳ.{{sfn|H. Jones|2009|p=122}} Castro sau này thú nhận "Tôi đồng ý việc sử dụng vũ khí hạt nhân. ... dù cứ cho là điều đó chắc chắn sẽ gây ra một cuộc chiến tranh hạt nhân và chúng tôi sẽ biến mất."{{sfn|Blight|Allyn|Welch|2002|p=252}}
-[[Khủng hoảng Tên lửa Cuba]] (tháng 10 – tháng 11 năm 1962) đã đẩy thế giới đến gần một cuộc [[chiến tranh hạt nhân]] hơn bao giờ hết.{{sfn|Gaddis|2005|p=82}} Hậu quả của nó đã dẫn tới những nỗ lực giải trừ hạt nhân và cải thiện quan hệ đầu tiên trong cuộc [[chạy đua hạt nhân]] cho dù trước đó từng có thỏa thuận kiểm soát vũ khí đầu tiên trong Chiến tranh Lạnh đi vào hiệu lực năm 1961 là [[Hiệp ước Nam Cực]].{{efn-ua|National Research Council Committee on Antarctic Policy and Science, p. 33}}
+[[Khủng hoảng Tên lửa Cuba]] (tháng 10 – tháng 11 năm 1962) đã đẩy thế giới đến gần một cuộc [[chiến tranh hạt nhân]] hơn bao giờ hết.{{sfn|Gaddis|2005|p=82}} Hậu quả của nó đã dẫn tới những nỗ lực giải trừ hạt nhân và cải thiện quan hệ đầu tiên trong cuộc [[chạy đua hạt nhân]] cho dù trước đó từng có thỏa thuận kiểm soát vũ khí đầu tiên trong Chiến tranh Lạnh đi vào hiệu lực năm 1961 là [[Hiệp ước Nam Cực]].<ref>National Research Council Committee on Antarctic Policy and Science, p. 33</ref>
 Vào năm 1964, Khrushchev bị các đồng sự tại Kremlin hất cẳng nhưng được cho rút lui êm thấm.{{sfn|Gaddis|2005|pp=119–20}} Khrushchev bị quy kết là thô lỗ, bất tài, hủy hoại nền nông nghiệp nước nhà và đẩy thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân.{{sfn|Gaddis|2005|p=119}} Bức tường Berlin mà ông ủy quyền xây dựng đã làm xấu mặt Liên Xô cũng như chủ nghĩa Marx-Lenin.{{sfn|Gaddis|2005|p=119}}