Côn trùng - Lịch sử thay đổi

Tttrung: /* Quan hệ với con người */

2021-05-05T09:03:59Z

Quan hệ với con người

Tttrung: /* Phân loại */

2021-05-05T08:48:18Z

Phân loại

Tttrung: /* Phân loại */

2021-05-05T08:45:24Z

Phân loại

Tttrung: /* Phân loại */

2021-05-05T08:45:02Z

Phân loại

Tttrung: /* Phân loại */

2021-05-05T08:37:00Z

Phân loại

Tttrung: /* Hóa thạch và tiến hóa */

2021-05-05T08:26:44Z

Hóa thạch và tiến hóa

Tttrung: /* Hóa thạch và tiến hóa */

2021-05-05T08:21:20Z

Hóa thạch và tiến hóa

Tttrung: /* Hóa thạch và tiến hóa */

2021-05-05T08:20:46Z

Hóa thạch và tiến hóa

Tttrung: /* Vai trò của côn trùng với môi trường và đời sống con người */

2021-05-05T08:06:46Z

Vai trò của côn trùng với môi trường và đời sống con người

Tttrung vào lúc 07:41, ngày 5 tháng 5 năm 2021

2021-05-05T07:41:54Z

@@ Dòng 95: / Dòng 95: @@
 == Quan hệ với con người ==
+[[Hình:Mosquito Tasmania crop.jpg|nhỏ|trái|300px|[[Muỗi]] là một trong những côn trùng gây chết người hàng đầu]]
 Nhiều loài côn trùng được coi là loài gây hại của con người. Côn trùng gây hại bao gồm những loài hút máu, ký sinh (muỗi, chí, rệp), truyền bệnh (muỗi, ruồi), gây thiệt hại (mối) hoặc phá hoại hàng hoá nông nghiệp (cào cào, mọt ngũ cốc). Nhiều nhà côn trùng học đã tiến hành nhiều hình thức kiểm soát dịch hại như nghiên cứu cho các công ty để sản xuất thuốc trừ sâu, nhưng ngày càng kiểm soát dịch hại dựa vào phương pháp sinh học như dùng thiên địch. Phương pháp sinh học sử dụng một trong những sinh vật để giảm mật độ dân số sinh vật khác (các loài vật gây hại) và được xem là một yếu tố quan trọng của quản lý dịch hại tổng hợp.

@@ Dòng 43: / Dòng 43: @@
 [[Hình:Coleoptera SMNK.jpg|nhỏ|300px|Một bộ sưu tầm côn trùng trong [[Bộ  Coleoptera]] (cánh cứng)]]
 Lớp Côn trùng gồm 2 phân lớp:
-*Phân lớp: [[Apterygota]] (Không cánh): gồm các bộ
+*Phân lớp: [[Apterygota]] (Không cánh)
 ***[[Bộ Archaeognatha]] (Hàm nguyên thủy)
 ***[[Bộ Thysanura]] (Đuôi tơ, Ba đuôi, Anh vĩ)

@@ Dòng 41: / Dòng 41: @@
 == Phân loại ==
-[[Hình:Coleoptera SMNK.jpg|nhỏ|300px|Một bộ sưu tầm côn trùng trong [[Bộ cánh cứng]], Coleoptera]]
+[[Hình:Coleoptera SMNK.jpg|nhỏ|300px|Một bộ sưu tầm côn trùng trong [[Bộ  Coleoptera]] (cánh cứng)]]
 Lớp Côn trùng gồm 2 phân lớp:
 *Phân lớp: [[Apterygota]] (Không cánh): gồm các bộ

@@ Dòng 41: / Dòng 41: @@
 == Phân loại ==
 Lớp Côn trùng gồm 2 phân lớp:
-*Phân lớp: Apterygota (Không cánh): gồm các bộ
+*Phân lớp: [[Apterygota]] (Không cánh): gồm các bộ
-***Bộ Archaeognatha (Hàm nguyên thủy)
+***[[Bộ Archaeognatha]] (Hàm nguyên thủy)
-***Bộ Thysanura (Đuôi tơ, Ba đuôi, Anh vĩ)
+***[[Bộ Thysanura]] (Đuôi tơ, Ba đuôi, Anh vĩ)
-***Bộ Monura - (Độc vĩ, Một đuôi) tuyệt chủng
+***[[Bộ Monura]] (Độc vĩ, Một đuôi) tuyệt chủng
-*Phân lớp: Pterygota (Có cánh)
+*Phân lớp: [[Pterygota]] (Có cánh)
-***Bộ Ephemeroptera (Phù du)
+***[[Bộ Ephemeroptera]] (Phù du)
-***Bộ Odonata (Chuồn chuồn)
+***[[Bộ Odonata]] (Chuồn chuồn)
-***Bộ Diaphanopteroidea - tuyệt chủng
+***[[Bộ Diaphanopteroidea]] tuyệt chủng
-***Bộ Palaeodictyoptera - tuyệt chủng
+***[[Bộ Palaeodictyoptera]] tuyệt chủng
-***Bộ Megasecoptera - tuyệt chủng
+***[[Bộ Megasecoptera]] tuyệt chủng
-***Bộ Archodonata - tuyệt chủng
+***[[Bộ Archodonata]] tuyệt chủng
-**Tổng bộ: Neoptera (Cánh mới)
+**Tổng bộ: [[Neoptera]] (Cánh mới)
-***Bộ Blattodea (Gián)
+***[[Bộ Blattodea]] (Gián)
-***Bộ Isoptera (Bộ Đẳng cánh-Cánh Đều: Mối. Hiện có người xếp mối vào bộ gián-Blattodea)
+***[[Bộ Isoptera]] (Bộ Đẳng cánh, Cánh Đều: [[mối]]. Hiện có người xếp mối vào bộ gián, Blattodea)
-***Bộ Mantodea (Bọ ngựa)
+***[[Bộ Mantodea]] (Bọ ngựa)
-***Bộ Dermaptera (Cánh da)
+***[[Bộ Dermaptera]] (Cánh da)
-***Bộ Plecoptera (Cánh úp)
+***[[Bộ Plecoptera]] (Cánh úp)
-***Bộ Orthoptera (Cánh thẳng: Châu chấu, cào cào, muỗm, dế)
+***[[Bộ Orthoptera]] (Cánh thẳng: [[châu chấu]], [[cào cào]], [[muỗm]], [[dế]])
-***Bộ Phasmatodea (Bọ que)
+***[[Bộ Phasmatodea]] (Bọ que)
-***Bộ Embioptera (Cánh lợp, bọ chân dệt)
+***[[Bộ Embioptera]] (Cánh lợp, bọ chân dệt)
-***Bộ Zoraptera (Rận đất)
+***[[Bộ Zoraptera]] (Rận đất)
-***Bộ Grylloblattodea
+***[[Bộ Grylloblattodea]]
-***Bộ Mantophasmatodea (gladiators)
+***[[Bộ Mantophasmatodea]] (gladiators)
-**Tổng bộ: Exopterygota (Cánh ngoài)
+**Tổng bộ: [[Exopterygota]] (Cánh ngoài)
-***Bộ Psocoptera (Rệp sáp, Mọt)
+***[[Bộ Psocoptera]] (Rệp sáp, Mọt)
-***Bộ Thysanoptera (Cánh viền, Bọ trĩ)
+***[[Bộ Thysanoptera]] (Cánh viền, Bọ trĩ)
-***Bộ Phthiraptera (Rận, chấy)
+***[[Bộ Phthiraptera]] (Rận, chấy)
-***Bộ Hemiptera (Cánh nửa)
+***[[Bộ Hemiptera]] (Cánh nửa)
-**Tổng bộ: Endopterygota (Cánh trong)
+**Tổng bộ: [[Endopterygota]] (Cánh trong)
-***Raphidioptera (snakeflies)
+***[[Bộ Raphidioptera]] (snakeflies)
-***Megaloptera (Cánh rộng)
+***[[Bộ Megaloptera]] (Cánh rộng)
-***Neuroptera (Cánh gân: Tảo linh)
+***[[Bộ Neuroptera]] (Cánh gân: Tảo linh)
-***Coleoptera (Cánh cứng: Bọ rùa, Bọ hung)
+***[[Bộ Coleoptera]] (Cánh cứng: Bọ rùa, Bọ hung)
-***Strepsiptera (Cánh vuốt)
+***[[Bộ Strepsiptera]] (Cánh vuốt)
-***Mecoptera (Cánh dài)
+***[[Bộ Mecoptera]] (Cánh dài)
-***Siphonaptera (Cánh ống: Bọ chét)
+***[[Bộ Siphonaptera]] (Cánh ống: Bọ chét)
-***Diptera (Cánh đôi-Hai cánh: Ruồi, Muỗi)
+***[[Bộ Diptera]] (Cánh đôi-Hai cánh: Ruồi, Muỗi)
-***Trichoptera (Cánh lông)
+***[[Bộ Trichoptera]] (Cánh lông)
-***Lepidoptera (Cánh vẩy, cánh phấn: bướm, ngài, nhậy)
+***[[Bộ Lepidoptera]] (Cánh vẩy, cánh phấn: bướm, ngài, nhậy)
-***Hymenoptera (Cánh màng: Ong, kiến)
+***[[Bộ Hymenoptera]] (Cánh màng: Ong, kiến)
-***Miomoptera - tuyệt chủng
+***[[Bộ Miomoptera]] tuyệt chủng
-***Protodiptera (Hai cánh nguyên thủy) tuyệt chủng
+***[[Bộ Protodiptera]] (Hai cánh nguyên thủy) tuyệt chủng
 == Hóa thạch và tiến hóa ==

@@ Dòng 41: / Dòng 41: @@
 == Phân loại ==
 Lớp Côn trùng gồm 2 phân lớp:
+*Phân lớp: Apterygota (Không cánh): gồm các bộ
-Phân lớp: Apterygota (Không cánh): gồm các bộ
+***Bộ Archaeognatha (Hàm nguyên thủy)
+***Bộ Thysanura (Đuôi tơ, Ba đuôi, Anh vĩ)
-•	Bộ Archaeognatha (Hàm nguyên thủy)
+***Bộ Monura - (Độc vĩ, Một đuôi) tuyệt chủng
+*Phân lớp: Pterygota (Có cánh)
-•	Bộ Thysanura (Đuôi tơ, Ba đuôi, Anh vĩ)
+***Bộ Ephemeroptera (Phù du)
+***Bộ Odonata (Chuồn chuồn)
-•	Bộ Monura - (Độc vĩ, Một đuôi) tuyệt chủng
+***Bộ Diaphanopteroidea - tuyệt chủng
+***Bộ Palaeodictyoptera - tuyệt chủng
-Phân lớp: Pterygota (Có cánh)
+***Bộ Megasecoptera - tuyệt chủng
+***Bộ Archodonata - tuyệt chủng
-•	Bộ Ephemeroptera (Phù du)
+**Tổng bộ: Neoptera (Cánh mới)
+***Bộ Blattodea (Gián)
-•	Bộ Odonata (Chuồn chuồn)
+***Bộ Isoptera (Bộ Đẳng cánh-Cánh Đều: Mối. Hiện có người xếp mối vào bộ gián-Blattodea)
+***Bộ Mantodea (Bọ ngựa)
-•	Bộ Diaphanopteroidea - tuyệt chủng
+***Bộ Dermaptera (Cánh da)
+***Bộ Plecoptera (Cánh úp)
-•	Bộ Palaeodictyoptera - tuyệt chủng
+***Bộ Orthoptera (Cánh thẳng: Châu chấu, cào cào, muỗm, dế)
+***Bộ Phasmatodea (Bọ que)
-•	Bộ Megasecoptera - tuyệt chủng
+***Bộ Embioptera (Cánh lợp, bọ chân dệt)
+***Bộ Zoraptera (Rận đất)
-•	Bộ Archodonata - tuyệt chủng
+***Bộ Grylloblattodea
+***Bộ Mantophasmatodea (gladiators)
-i) Tổng bộ: Neoptera (Cánh mới)
+**Tổng bộ: Exopterygota (Cánh ngoài)
+***Bộ Psocoptera (Rệp sáp, Mọt)
-•	Bộ Blattodea (Gián)
+***Bộ Thysanoptera (Cánh viền, Bọ trĩ)
+***Bộ Phthiraptera (Rận, chấy)
-•	Isoptera (Bộ Đẳng cánh-Cánh Đều: Mối. Hiện có người xếp mối vào bộ gián-Blattodea)
+***Bộ Hemiptera (Cánh nửa)
+**Tổng bộ: Endopterygota (Cánh trong)
-•	Mantodea (Bọ ngựa)
+***Raphidioptera (snakeflies)
+***Megaloptera (Cánh rộng)
-•	Bộ Dermaptera (Cánh da)
+***Neuroptera (Cánh gân: Tảo linh)
+***Coleoptera (Cánh cứng: Bọ rùa, Bọ hung)
-•	Bộ Plecoptera (Cánh úp)
+***Strepsiptera (Cánh vuốt)
+***Mecoptera (Cánh dài)
-•	Bộ Orthoptera (Cánh thẳng: Châu chấu, cào cào, muỗm, dế)
+***Siphonaptera (Cánh ống: Bọ chét)
+***Diptera (Cánh đôi-Hai cánh: Ruồi, Muỗi)
-•	Bộ Phasmatodea (Bọ que)
+***Trichoptera (Cánh lông)
+***Lepidoptera (Cánh vẩy, cánh phấn: bướm, ngài, nhậy)
-•	Bộ Embioptera (Cánh lợp, bọ chân dệt)
+***Hymenoptera (Cánh màng: Ong, kiến)
+***Miomoptera - tuyệt chủng
-•	Bộ Zoraptera (Rận đất)
+***Protodiptera (Hai cánh nguyên thủy) tuyệt chủng
 == Hóa thạch và tiến hóa ==

@@ Dòng 129: / Dòng 129: @@
 == Hóa thạch và tiến hóa ==
-[[Hình:Baltic Amber.jpg|nhỏ|300px|Hóa thạch của một côn trùng hai cánh, trong [[hổ phách]], khoảng 40-50 triệu năm trước, trong ánh sáng tự nhiên; hình màu xanh ở góc dưới bên phải là mẫu này được ghi hình trong tia [[cực tím]]]]
+[[Hình:Baltic Amber.jpg|nhỏ|300px|Hóa thạch của một [[côn trùng hai cánh]], trong [[hổ phách]], khoảng 40-50 triệu năm trước, trong ánh sáng tự nhiên; hình màu xanh ở góc dưới bên phải là mẫu này được ghi hình trong tia [[cực tím]]]]
 Các mối quan hệ của các nhóm côn trùng vẫn chưa rõ ràng. Mặc dù người ta vẫn cho rằng côn trùng có cùng nguồn gốc với [[nhóm Nhiều chân]], các bằng chứng đã cho thấy côn trùng có mối quan hệ với [[giáp xác]]. Hóa thạch côn trùng được tìm thấy trong suốt [[kỷ Carbon]], khoảng 350 triệu năm trước. Các dạng đó bao gồm một vài bộ hiện nay đã tuyệt chủng và có nhiều loài lớn hơn các loài côn trùng đang sống hiện nay. Có rất ít những dữ liệu về nguồn gốc của các côn trùng bay vì các côn trùng có cánh sớm nhất đã có khả năng bay. Ngày nay người ta cho rằng cánh là do các nếp gấp của tấm bên cơ thể mà thành và một vài côn trùng có một đôi cánh nhỏ gắn vào đốt ngực thứ nhất và như vậy nó sẽ có tổng số 3 đôi cánh.

@@ Dòng 129: / Dòng 129: @@
 == Hóa thạch và tiến hóa ==
-Các mối quan hệ của các nhóm côn trùng vẫn chưa rõ ràng. Mặc dù người ta vẫn cho rằng côn trùng có cùng nguồn gốc với nhóm Nhiều chân. Các bằng chứng đã cho thấy côn trùng có mối quan hệ với giáp xác. Hóa thạch côn trùng được tìm thấy trong suốt kỷ Cacbon, khoảng 350 triệu năm trước. Các dạng đó bao gồm một vài bộ hiện nay đã tuyệt chủng và có nhiều loài lớn hơn các loài côn trùng đang sống hiện nay. Có rất ít những dữ liệu về nguồn gốc của các côn trùng bay vì các côn trùng có cánh sớm nhất đã có khả năng bay. Ngày nay người ta cho rằng cánh là do các nếp gấp của tấm bên cơ thể mà thành và một vài côn trùng có một đôi cánh nhỏ gắn vào đốt ngực thứ nhất và như vậy nó sẽ có tổng số 3 đôi cánh.
+[[Kỷ Permi]], cách đây 270 triệu năm, đã chứng kiến sự phát triển thịnh vượng của các nhóm côn trùng; nhiều nhóm đã tuyệt chủng cùng trong [[sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi - Trias]], sự tuyệt chủng lớn nhất trong [[lịch sử Trái Đất]]. Các [[loài cánh màng]] thích nghi thành công nhất ở [[kỷ Creta]] nhưng phát triển đa dạng ở [[đại Tân Sinh]].
-Kỷ Permi, cách đây 270 triệu năm, đã chứng kiến sự phát triển thịnh vượng của các nhóm côn trùng; nhiều nhóm đã tuyệt chủng cùng trong sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi - Trias, sự tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử Trái Đất. Các loài cánh màng thích nghi thành công nhất ở kỷ Creta nhưng phát triển đa dạng ở đại Tân Sinh.
+Nhiều loài côn trùng ngày nay đã phát triển từ đại Tân sinh. Trong thời kỳ này chúng ta tìm thấy các côn trùng được bảo vệ trong [[hổ phách]], một điều kiện hoàn hảo và dễ dàng trong việc so sánh với các loài hiện nay. Khoa học nghiên cứu hoá thạch côn trùng được gọi là [[Cổ côn trùng học]] (Paleoentomology).
 == Quan hệ với con người ==

@@ Dòng 26: / Dòng 26: @@
 == Vai trò của côn trùng với môi trường và đời sống con người ==
 Chỉ khoảng 0,1% các loài côn trùng là có hại cho con người. Nhiều côn trùng được coi là những con vật có hại cho con người vì chúng truyền bệnh (ruồi, muỗi), phá hủy các công trình (mối), hay làm hỏng các sản phẩm lương thực (mọt). Các nhà côn trùng học đã đưa ra nhiều biện pháp để kiểm soát chúng mà phổ biến nhất là thuốc trừ sâu. Tuy nhiên, ngày nay các phương pháp kiểm soát bằng sinh học đang ngày càng được dùng phổ biến hơn.
@@ Dòng 33: / Dòng 34: @@
 Ở nhiều nơi trên thế giới, côn trùng được sử dụng làm thức ăn cho con người trong khi nó lại là đồ kiêng kị ở các vùng khác. Thực ra đây cũng là một nguồn protein trong dinh dưỡng của loài người. Người ta không thể ước tính được có bao nhiêu loài côn trùng đã nằm trong thực đơn của con người nhưng nó đã có mặt trong rất nhiều thức ăn, đặc biệt trong ngũ cốc. Hầu hết chúng ta không nhận ra rằng các luật bảo vệ thực phẩm ở nhiều nước không ngăn cản việc có mặt của côn trùng trong thức ăn.
 Nhiều côn trùng, đặc biệt là các loài cánh cứng là những bọn ăn xác thối, chúng ăn các xác động vật chết, các cây bị gãy mục, trả lại môi trường các chất hữu ích cho các sinh vật khác sử dụng. Ai Cập cổ đại đã sùng bái coi những con bọ cánh cứng như bọ hung là thần linh, bên cạnh nhiều động vật linh thiêng khác của họ như cá sấu, hà mã, cá trê, chim ưng... Điều này bắt nguồn từ một sự quan sát gắn với truyền thuyết: những con bọ hung Ai Cập sử dụng phân động vật làm thức ăn cho những con non của nó. Mà với một số lượng bọ hung đông đúc hoàn toàn sống dựa vào những bãi phân thì đối với chúng, thứ thức ăn bốc mùi này quả thật quý như vàng, và vì thế mà tranh chấp xảy ra. Chúng phải tìm cách lăn cục phân đi càng nhanh càng tốt khỏi đống phân và tìm một nơi chôn "kho báu" để giữ cho nó không bị cướp lại bởi những bà mẹ côn trùng khác. Chúng sử dụng hai chân sau để lăn phân-điều này đồng nghĩa với việc phải lộn ngược thân mình trong tư thế trồng cây chuối, mà như vậy thì không tiện cho việc quan sát đường đi cho lắm. Bởi vậy, những con bọ hung sử dụng hướng di chuyển của Mặt Trời, tức là từ Đông sang Tây làm la bàn định vị, những ông chủ kim tự tháp nhìn thấy các viên phân tròn dịch chuyển theo hướng di chuyển của Mặt Trời, rồi lại biến mất xuống lòng đất (bọ hung chôn phân trước khi đẻ trứng lên đó) đã ví những hình tượng không lấy gì làm vệ sinh lắm ấy với thần Mặt Trời, thần linh tối cao của họ. Và để trả ơn cho công lao dọn vệ sinh của con bọ hung, người Ai Cập đã trao cho chúng cái chức danh "người dẫn đường cho thần Mặt Trời".
 == Phân loại ==

@@ Dòng 1: / Dòng 1: @@
 {{mới}}
-[[Hình:Insect antennae comparison.jpg|nhỏ|250px|Sự đa dạng của các loài côn trùng: khác biệt ở [[anten (côn trùng)|anten]]]]
+[[Hình:Insect antennae comparison.jpg|nhỏ|250px|Sự đa dạng của các loài côn trùng: khác biệt ở [[râu (côn trùng)|anten]]]]
-'''Côn trùng''' là một lớp sinh vật thuộc [[động vật không xương sống]] có bộ xương ngoài bằng [[kitin]], cơ thể có ba phần (đầu, ngực và bụng), ba đôi chân, [[mắt kép]] và một đôi [[anten (côn trùng)|anten]].
+'''Côn trùng''' là một lớp sinh vật thuộc [[động vật không xương sống]] có bộ xương ngoài bằng [[kitin]], cơ thể có ba phần (đầu, ngực và bụng), ba đôi chân, [[mắt kép]] và một đôi [[râu (côn trùng)|râu]] (anten).
 Côn trùng là nhóm động vật đa dạng nhất hành tinh, gồm hơn một triệu loài đã được mô tả và gồm hơn một nửa số sinh vật sống. Số loài đang sống hiện nay được cho là từ sáu đến mười triệu loài, và đại diện cho 90% dạng sống của các loài động vật khác nhau trên trái đất. Côn trùng có thể sống được ở hầu hết các môi trường sống, mặc dù chỉ có số ít các loài sống ở biển và đại dương, nơi mà động vật giáp xác chiếm ưu thế hơn.