{{mới}}
'''Chỉ số hạn thủy văn''' là lượng mưa thiếu hụt trong một thời gian dài ảnh hưởng đến việc cung cấp nước bề mặt hoặc dưới đất, làm giảm mực nước sông, suối, nước ngầm, nước hồ ao và sẽ dẫn đến [[hạn thủy văn]]. Để định lượng các sự kiện hạn thủy văn, thường sử dụng các chỉ số hạn thủy văn.

Chỉ số hạn thủy văn đặc trưng bằng các hàm của lượng nước, lượng mưa và các biến khí tượng thủy văn khác, chúng được dùng để lượng hóa số trị cho thấy lượng nước đã thay đổi như thế nào trong một vài thời kỳ thủy văn. Chỉ số này thường đặc trưng cho trạng thái chung của hạn thủy văn tại điểm đo được.

Các chỉ số hạn được phân thành 2 nhóm, bao gồm các chỉ số tổng quát và các chỉ số chi tiết:

* Các chỉ số hạn tổng quát cho thấy tổng quan chung về sự xuất hiện của hạn hán và mức độ khắc nghiệt của chúng;

* Các chỉ số chi tiết rất hữu ích trong việc kết nối các đợt hạn với những thiệt hại được dự kiến từ các ngành kinh tế khác nhau, môi trường và xã hội.

Một phương diện quan trọng khác, khi sử dụng các chỉ số hạn là các ngưỡng của chỉ số thể hiện mức độ khắc nghiệt của hạn hán. Các ngưỡng này cần thiết để chỉ rõ những thiệt hại dự kiến tương ứng với từng mức độ khắc nghiệt.

Các chỉ số hạn ước lượng các điều kiện hạn trong những thời điểm đặc biệt. Tuy nhiên, cần xác định một giá trị ngưỡng của hạn hán cho từng loại hạn theo chỉ số hạn. Ngưỡng này làm nổi bật một cấp hạn khác và xác định khi nào cần bắt đầu và kết thúc các hoạt động ứng phó với hạn hán.

Các chỉ số hạn thuỷ văn hiện nay khá nhiêu, dưới đây sẽ đề cập đến những chỉ số thường được dùng hiện nay.

==Chỉ số hạn==
Chỉ số hạn được tính từ 2 hệ số khô và hệ số cạn:

* Hệ số khô Kkh= (1 - R/E)

* Hệ số cạn KC = (1 - Qi/Qj)/(Qj/Qo).

Trong đó: R: lượng mưa (mm); E: lượng bốc hơi khả năng (mm), Qi: lưu lượng thời đoạn i của năm j (m3/s); Qj: lưu lượng năm j; Qo: lưu lượng trung bình nhiều năm (m3/s).

Chỉ số hạn (Kh) được tính theo công thức sau:

{{NumBlk|:|<math>K_h = \sqrt{K_{kh}.K_c} \,</math>|{{EquationRef|1}}}}

Theo chỉ số Kh, hạn thủy văn được phân thành 3 cấp:

Hạn nhẹ: Kh < 0,6; hạn vừa: 0,6 ≤ Kh ≤ 1 và hạn nặng: Kh > 1.

==Chỉ số thiếu hụt dòng chảy==
Chỉ số thiếu hụt dòng chảy (Kth) được tính như sau:

{{NumBlk|:|<math>K_{th} = V_{th} / Q_{ng}.T \,</math>|{{EquationRef|2}}}}

Hay <math>K_{th} = Q_{th} / Q_{ng} \,</math>

Trong đó: <math>V_{th} = (Q_{ng} - Q_{tn})</math>. T là lượng dòng chảy thiếu hụt (m3), Qng - lưu lượng ngưỡng dòng chảy (m3/s), Qtn - lưu lượng của dòng chảy tự nhiên (m3/s) và T là thời đoạn thiếu hụt dòng chảy: T = t1 - t2, với t1 và t2 là thời gian bắt đầu và kết thúc thời kỳ thiếu hụt dòng chảy.

Phân cấp hạn theo chỉ số Kth được qui định trong bảng 1.

{| class="wikitable"
|+ Bảng 1. Phân cấp hạn thuỷ văn theo chỉ số thiếu hụt dòng chảy
|-
! Phân cấp hạn thuỷ văn !! Khoảng giá trị thiếu hụt dòng chảy Kth
|-
| Bình thường || < 10,1
|-
| Hạn nhẹ || 10,1 ÷ 20,0
|-
| Hạn vừa || 20,1 ÷ 30,0
|-
| Hạn nặng || 30,1 ÷ 40,0
|-
| Hạn rất nặng || > 40,0
|}

==Chỉ số hạn thủy văn Palmer (PHDI)==
Chỉ số hạn thủy văn Palmer (PHDI) được phát triển từ chỉ số hạn Palmer (1965). Dựa trên chỉ số hạn Palmer (PDSI) ban đầu và được sửa đổi để tính đến độ khô hạn kéo dài sẽ ảnh hưởng đến việc trữ nước, dòng chảy và nước ngầm. PHDI có khả năng xác định thời điểm hạn hán sẽ kết thúc bằng cách sử dụng lượng mưa, tỷ lệ độ ẩm nhận được với độ ẩm cần thiết. PHDI phân ra 4 cấp hạn hán như trong bảng 2:

{| class="wikitable"
|+ Bảng 2. Phân cấp hạn thuỷ văn theo chỉ số PHDI
|-
! Phân cấp hạn thuỷ văn !! Khoảng giá trị PHDI (%)
|-
| Bình thường || 28-50
|-
| Hạn nhẹ đến trung bình || 11 ÷ 27
|-
| Hạn nghiêm trọng || 5 ÷ 10
|-
| Hạn cực đoan || ≤ 4
|}

Do cách tiếp cận cân bằng nước, chỉ số PHDI có ưu điểm là cho phép xem xét toàn bộ hệ thống nước và sử dụng hiệu quả khi tính ảnh hưởng hạn hán đến tài nguyên nước trong thời gian dài. Nhưng cũng như PDSI, nó chưa tính đến tác động của con người, như quyết định quản lý và tưới tiêu.

==Chỉ số cung cấp nước bề mặt (SWSI)==
Chỉ số SWSI được tính theo công thức sau:

{{NumBlk|:|<math> SWSI = \frac{aP_{snow} + bP_{rain} + cP_{strm} + dP_{resv} - 50}{12} </math>|{{EquationRef|3}}}}

Trong đó: a, b, c, d là các trọng số đối với các thành phần tuyết, mưa, dòng chảy mặt và dung tích hố chứa trong cân bằng nước lưu vực (a+b+c+d=1); Psnow, Prain, Pstrm và Presv là xác suất (%) không vượt quá của các thành phần cân bằng nước tương ứng P(X≤A). Phân cấp hạn theo chỉ số SWSI được trình bày ở bảng 3.

{| class="wikitable"
|+ Bảng 3. Phân cấp hạn thuỷ văn theo chỉ số SWSI
|-
! Giá trị SWSI !! Tình trạng cấp nước
|-
| ≤ -4,0 || Hạn cực nặng
|-
| -4,0 ÷ -3,0 || Hạn rất nặng
|-
| -2,9 ÷ -2,0 || Hạn vừa
|-
| -1,9 ÷ -1,0 || Hơi khô
|-
| -0,9 ÷ 0,9 || Gần như bình thường
|-
| 1,0 ÷ 1,9 || Hơi ẩm
|-
| 2,0 ÷ 2,9 || Ẩm vừa
|-
| 3,0 ÷ 4,0 || Rất ẩm
|-
| ≥ 4,0 || Cực ẩm
|}

Chỉ số này mô tả các tình trạng cung cấp nước tại một lưu vực riêng biệt.

==Chỉ số cải tạo hạn (RDI)==

Cục cải tạo hạn hán Hoa kỳ đã đề xuất RDI và sử dụng để cảnh báo hạn khẩn cấp. RDI là một hàm của nguồn cung, nhu cầu và thời đoạn. Chỉ số cải tạo hạn RDI được tính theo công thức sau:

{{NumBlk|:|<math> RDI = SE + DE \,</math>|{{EquationRef|4}}}}

Trong đó:
* SE (supply element) - yếu tố cung cấp;

* DE (demand element) - yếu tố nhu cầu.

Các cấp khắc nghiệt của hạn thuỷ văn theo chỉ số RDI được trình bày trong bảng 4.

{| class="wikitable"
|+ Bảng 4. Phân cấp hạn theo RDI
|-
! Giá trị RDI !! Tình trạng cấp nước
|-
| ≤ -4,0 || Hạn nặng
|-
| -1,5 ÷ -4,0 || Hạn vừa
|-
| 0 ÷ -1,5 || Hạn nhẹ
|-
| 1 ÷ 1,5 || Hơi ẩm
|-
| 1,5 ÷ 4,0 || Ẩm vừa
|-
| ≥ 4,0 || Cực ẩm
|}

RDI được sử dụng nhiều trong xây dựng kế hoạch phòng tránh hạn. Nó có ưu điểm là tính đến cả thành phần nhiệt độ và bốc hơi.

Các chỉ số PHDI, SWSI và RDI được tính cho lưu vực sông, sử dụng nhiệt độ, giáng thủy, tuyết đóng băng, dòng chảy, và các lớp của hồ chứa làm đầu vào. Kết quả tính toán của các chỉ số này cho thấy nó khá phù hợp với các tình hình hạn thực tế, có khả năng cảnh báo được thời điểm bắt đầu và kết thúc hạn. Nhưng chúng cũng có nhược điểm chung là: yêu cầu số liệu đầu vào nhiều, đa dạng, tính toán khá phức tạp. Các chỉ số hạn Kh và chỉ số thiếu hụt dòng chảy Kth sử dụng số liệu giáng thủy, bốc hơi và lưu lượng thực đo tuy không thật chính xác như các chỉ số trên nhưng do yêu cầu đầu vào dễ đáp ứng và việc tính toán khá đơn giản nên chúng thường được sử dụng khá phổ biến.

Ở Việt Nam, trong điều kiện biến đổi khí hậu, các hiện tượng hạn hán, thiếu nước ngày càng gia tăng, chúng đã tác động to lớn đến môi trường, kinh tế, chính trị xã hội và sức khoẻ con người. Trong những năm gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng các chỉ số hạn thủy văn đánh giá mức độ hạn hán và thiếu nước sinh hoạt; xây dựng các bộ bản đồ về hạn hán và thiếu nước sinh hoạt; nghiên cứu dự báo, cảnh báo hạn hán phục vụ công tác phòng tránh thiên tai hạn hán, thiếu nước trên toàn lãnh thổ Việt Nam, đặc biệt là khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

==Tài liệu tham khảo==

* Nguyễn Quang Kim, Nghiên cứu dự báo hạn hán vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên và xây dựng các giải pháp phòng chống, đề tài thuộc chương trình cấp Nhà nước, mã số: KC.08.22, Tp. Hồ Chí Minh, 2005.

* Trần Thục, Xây dựng bản đồ hạn hán và mức độ thiếu nước sinh hoạt ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, Đề án thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường, Hà Nội, 2008.

* Shafer, B.A. & Dezman, L.E., Development of a Surface Water Supply Index (SWSI) to assess the severity of drought conditions in snowpack runoff areas, Proceedings of the Western Snow Conference, 164-175, 1982.

* Beran, M. & Rodier, J.A., Hydrological aspects of drought, Studies and reports in hydrology 39, UNESCO-WMO, Paris, France,1985.

* Guttman, N. B., A sensitivity analysis of the Palmer Hydrologic Drought Index, J. Am. Water Resour. Assoc.,27(5), 1991.

* Demuth, S. & Bakenhus, A., Hydrological Drought - A literature review, Internal Report of the Institute of Hydrology, University of Freiburg, Germany,1994.

* Hayes, M.J.. Drought indices. National Drought Mitigation Center, 1999.

* Jacobi, J., D. Perrone, L. Lyons Duncan and G. Hornberger, A tool for calculating the Palmer drought indices, Water Resources Research 49, 2013.

Đất phù sa sông Hồng

2022-10-14T07:25:10Z

Tttrung:

{{mới}}
[[File:Sông Hồng, đoạn qua cầu Vĩnh Tuy.JPG|nhỏ|phải|Sông Hồng, đoạn qua cầu Vĩnh Tuy, Hà Nội.]]
'''Đất phù sa sông Hồng''' là thuật ngữ ngắn gọn của của loại đất [[phù sa]] hệ thống [[sông Hồng]] theo phân loại đất Việt Nam. Đất phù sa sông Hồng thường có màu nâu tươi, nâu tím có tầng đất dày, được hình thành do sự bồi tụ phù sa và trầm tích của hệ thống sông Hồng. Hệ thống sông Hồng là một mạng lưới các con sông (sông Hồng, sông Đà, sông Chảy, sông Lô, sông Thái Bình, sông Luộc, sông Kinh Thày, sông Hóa và sông Cấm) góp nước hoặc nhận nước từ con sông chính là sông Hồng và đổ ra biển Đông ở các cửa Ba Lạt, Diêm Hộ, Trà Lý, Lân, So, Lạch Giang, Đáy, Lạch Càn thuộc các tỉnh/thành: Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình. Tổng diện tích đất phù sa sông Hồng khoảng 764.200 ha (đo theo bản đồ đất Việt Nam 1/1.000.000), tập trung chủ yếu ở các tỉnh/thành: Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình. Đất phù sa sông Hồng được coi là đất “bờ xôi, ruộng mật” tốt nhất Việt Nam, vào loại tốt nhất thế giới xét về sức sản xuất của đất, là đất lý tưởng để trồng nhiều loại cây như: lúa, ngô, đậu đỗ, lạc, khoai, các loại rau và cây ăn quả.

==Các loại đất phù sa sông Hồng==

Theo phân loại đất Việt Nam, nhóm đất phù sa được chia ra 3 loại đất phù sa theo hệ thống sông: loại đất phù sa hệ thống sông Hồng ký hiệu là Ph, loại đất phù sa hệ thống sông Cửu Long ký hiệu là Pl, loại đất phù sa hệ thống các sông khác ký hiệu là P.

Mỗi loại đất phù sa theo hệ thống sông được chia tiếp thành những loại phụ căn cứ vào địa hình, đặc điểm hình thái phẫu diện và tính chất hóa học, vật lý đất. Có thể chia loại đất phù sa sông Hồng thành 2 loại phụ chính.

* Đất phù sa sông Hồng ngoài đê được bồi hằng năm.

* Đất phù sa sông Hồng trong đê ít hoặc không được bồi.

Đất phù sa sông Hồng được bồi hay còn gọi là đất phù sa sông Hồng ngoài đê là loại đất bị ngập nước lũ sông Hồng hoặc được tưới đều đặn phù sa sông Hồng, khi nước rút được phủ lên một lớp phù sa mới ở mặt (2-10 cm). Đất phù sa sông Hồng được bồi đắp chủ yếu bởi phù sa các sông từ hằng ngàn năm nay. Nước sông Hồng mang theo phù sa trung bình 1.010 g/m3, ước tính tổng lượng phù sa hằng năm là 120 triệu tấn. Chất lượng phù sa sông Hồng thay đổi theo mùa và ngày càng thay đổi từ năm 2005 khi đập thủy điện Sơn La được xây dựng, đến nay có thêm thủy điện Sơn La và thủy điện Lai Châu.

Đất phù sa sông Hồng được bồi ngoài đê phổ biến có màu nâu tươi, nâu tím. Theo lát cắt (phẫu diện) từ trên xuống khoảng 50-60 cm, màu nâu bắt đầu nhạt dần, tới khoảng 90-100 cm bắt đầu xuất hiện các hạt cát to màu xám, xuống sâu nữa khoảng 150 cm xuất hiện các hạt cát có màu trắng. Theo phân loại đất FAO-UNESCO, đất phù sa sông Hồng điển hình trung tính là Eutric Fluvisol.

Đất phù sa sông Hồng trong đê. Đặc điểm cơ bản trong chinh phục vùng đất đồng bằng sông Hồng là sự hình thành hệ thống đê ngăn lũ bảo vệ dân cư và mùa màng. Hệ thống đê hai bên bờ sông Hồng và các nhánh ước tính dài trên 1700 km đã dẫn đến sự phân hóa chất lượng đất phù sa sông Hồng. Đất phù sa sông Hồng trong đê do ít được bồi đắp phù sa hằng năm, có nơi cao thường gọi là đất vàn cao tạo nên sự rửa trôi các cation kiềm thổ, tích lũy sắt nhôm nhiều, có các vệt đốm gỉ ở các tầng dưới của phẫu diện đất; ở vùng trũng, úng nước đất trở nên bị lầy, nhiều hữu cơ.

Nghiên cứu khoáng sét và vi hình thái cho thấy sự khác biệt rõ nét giữa đất phù sa sông Hồng được bồi ngoài đê và đất phù sa trong đê. Đối với đất phù sa sông Hồng được bồi, hai khoáng vật chính là hydromica và kaolinit; trong khi đó đất phù sa sông Hồng trong đê khoáng vật chính hydromica giảm đi và tăng khoáng vật kaolinit theo chiều sâu phẫu diện

Như vậy, đối với đất phù sa sông Hồng không được bồi, theo thời gian bản chất phù sa sông Hồng đặc trưng bị thay đổi, đất có thể chua, glây hay có tầng loang lổ, theo đó độ phì nhiêu tự nhiên của loại đất này cũng đang bị giảm đi. Mức độ thay đổi phụ thuộc vào địa hình, chế độ canh tác và mực nước ngầm. Theo cách lý giải này các nhà khoa học đất chia ra các nhóm phụ khác như đất phù sa sông Hồng glây, hoặc đất phù sa sông Hồng có tầng loang lổ.

Dung trọng, tỷ trọng và thành phần cơ giới đất phù sa sông Hồng

Các tính chất vật lý đất rất quan trọng trong việc xác định độ phì nhiêu thực tế của đất; Đất phù sa sông Hồng không chỉ có tác dụng trong trồng trọt mà còn rất tốt cho xây dựng, đặc biệt là trong việc xây dựng các khu thể thao cần có nền đất cỏ (như sân chơi gôn, sân bóng đá, sân quần vợt đất nện). Dung trọng, tỷ trọng và thành phần cơ giới là những tính chất cơ bản quan trọng nhất. Trong dân gian, nông dân thường phân biệt đất nặng, đất nhẹ, đất có tơi xốp thoáng khí, thoát nước tốt hay không chính là các chỉ thị nói về thành phần cơ giới của đất; đất phù sa có dung trọng trung bình là 0,84 g/cm3, dao động từ 0,75-0,92 g/cm3. Dung trọng của đất được dùng rộng rãi để xác định khối lượng lớp đất mặt trong sản xuất nông nghiệp, thường hay thay đổi do đặc điểm của chế độ canh tác. Tỷ trọng của đất được định nghĩa như là tỷ số giữa trọng lượng của một thể tích đất và trọng lượng nước có cùng một thể tích ở 40C, tỷ trọng trung bình của đất phù sa sông Hồng là 2,69 g/cm3, dao động từ 2,56-2,82 g/cm3. Độ xốp của đất 60-64% ở tầng mặt, 50-53% ở tầng dưới. Sức chứa ẩm tối đa đồng ruộng của đất bằng 30,2% ở đất có thành phần cơ giới nhẹ, 38,5% ở đất có thành phần cơ giới trung bình và 45,6% ở đất có thành phần cơ giới nặng. Độ ẩm cây héo của đất cũng có xu hướng tương tự, tăng theo mức độ nặng nhẹ của thành phần cơ giới, tương ứng là 4,4%, 11,05% và 24,0%.

Về thành phần cơ giới theo phân loại 3 cấp (thịt, limon, cát) thì đất phù sa sông Hồng có chủ yếu các cấp hạt limon, hàm lượng sét từ 21,4 – 31,4%, limon từ 54,2 – 57,2% còn lại là cát từ 14,4 – 21,4%. Tùy thuộc cự ly phân bố của đất so với sông và từ thượng lưu xuống hạ lưu mà thành phần cơ giới của đất phù sa sông Hồng có thể thay đổi từ cát pha đến thịt nhẹ, thịt, hay thịt nặng.

Bảng 1 trình bày thành phần cấp hạt của đất phù sa sông Hồng theo phân chia 4 cấp từ 2 mm đến nhỏ hơn 0,002 mm.

{| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"
|+ Bảng 1. Thành phần cơ giới đất phù sa sông Hồng theo phân loại 4 cấp
|-
! rowspan="2" | Thông số thống kê !! colspan="4" | Thành phần cơ giới (%)
|-
| 2 - 0,2 (mm) || 0,2 - 0,02 (mm) || 0,02 - 0,002 (mm) || < 0,002 (mm)
|-
| Trung bình (<math>\bar{\text{m}}</math>) || 2,5 || 23,7 || 38,9 || 34,8
|-
| Độ lệch chuẩn || 2,7 || 10,8 || 13,1 || 6,9
|-
| Trung vị || 1,9 || 23,2 || 33,9 || 36,8
|-
| < <math>\bar{\text{m}}</math>, 95% < || 0,1 - 5,0 || 13,7 - 33,7 || 26,8 - 51,1 || 28,4 - 41,2
|}

==Độ chua đất phù sa sông Hồng (pH)==

Độ chua hay pH của đất là chỉ số quan trọng đầu tiên cần xem xét khi đánh giá chất lượng đất. Xác định độ chua của đất thông qua máy đo pH. Những loại đất có độ phì nhiêu cao đều phải có một giới hạn pH nhất định không quá chua hoặc quá kiềm. Thường có hai dung môi sử dụng để xác định độ chua của đất là nước hoặc KCl, cho hai giá trị pHH2O hay pHKCl. Giá trị pHH2O là độ chua thực tại gây nên bởi các proton tự do có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cây trồng và hoạt động sinh khối trong đất. Giá trị pHKCl thể hiện độ chua trao đổi, là độ chua tiền năng, trong đó các ion có tính axit (H+, Al3+),…) trên bề mặt keo đất có thể được đẩy ra dung dịch đất làm cho đất chua; đất phù sa sông Hồng phổ biến có pHH2O dao động từ 5,33-5,76; pHKCl dao động từ 4,58-4,99. Như vậy so với các kết quả nghiên cứu trước đây giai đoạn 1960-1980, trung bình đất phù sa sông Hồng hiện nay đã chua hơn trước 0,5 đơn vị. Các nguyên nhân của sự chua hóa chủ yếu do sử dụng quá nhiều phân bón hóa học, sự rửa trôi theo chiều thẳng đứng ở các địa hình vàn cao.

==Hàm lượng hữu cơ đất phù sa sông Hồng (OM, %)==

Rất nhiều người đồng ý rằng: đất (Soil) là " Tâm hồn của Cuộc sống Vô tận (Soul of the Infinite Life)", đất khác đá mẹ trước hết ở chỗ trong đất có chất hữu cơ. Những nghiên cứu thổ nhưỡng học trên thế giới và Việt Nam đều khẳng định: chất hữu cơ trong đất giữ vai trò to lớn trong việc duy trì và nâng cao độ phì nhiêu thực tế của đất, bao gồm điều tiết dinh dưỡng, chế độ nước, chế độ nhiệt... trong môi trường đất. Có thể nói trong đất chất hữu cơ tham gia hầu hết vào các sự kiện di đổi vật chất, bao gồm các quá trình vật lý, hoá học và sinh học đất. Thông thường đánh giá chỉ tiêu hữu cơ trong đất (OM, %) thông qua phân tích các bon hữu cơ (OC) theo phương pháp Walkley-Black. Trung bình, đất phù sa sông Hồng có các bon hữu cơ dao động từ 1,3-1,6%. Đất phù sa sông Hồng ngoài đê được bồi đắp phù sa thường xuyên nên lượng các bon hữu cơ thấp, có thể dưới 1%; Đất phù sa sông Hồng ở vùng trũng, thoát nước kém, hoạt động khoáng hóa kém, lượng các bon hữu cơ có thể cao hơn 2,2%.

==Kali trong đất phù sa sông Hồng (K2O, %)==

Cùng với đạm và lân, kali (K) là nguyên tố dinh dưỡng đa lượng quan trọng trong đời sống cây trồng. Theo các nghiên cứu về khoáng học, trong đá K có khoảng 2,6%, còn trong đất K có khoảng 0,83%. Số liệu này chứng tỏ rằng kali bị rửa trôi trong quá trình phong hoá đá hình thành đất. Trong sự phát triển của ngành thổ nhưỡng học thế giới, những nghiên cứu về kali trong đất rất nhiều và K thường được dùng cho nghiên cứu mẫu nhiệt động học các phản ứng trao đổi trong đất từ những năm đầu của thế kỷ 20. Tuy vậy, ở Việt Nam các nghiên cứu về kali trong đất mới chỉ phát triển từ những năm sau 1970. Khoáng vật trong đất chứa kali hay được nói tới là các alumino-silicát như: kali phiến thạch, leuxit -KAl(SiO3)2, K-kính, saniđin, muscovit -KAl3Si3O10(OH)2, ilit... Trong đất, kali có mặt trong thành phần tất cả các cấp hạt nhưng chủ yếu là ở cấp hạt sét và hạt limon chưa phong hoá. Thường dùng chỉ tiêu kali tổng số để đánh giá tiềm năng kali của đất. Nguyễn Vy, Trần Khải (1978) lưu ý việc tính đến đồng thời cả thành phần cấp hạt và tính chất khoáng sét để dự báo hàm lượng kali trong đất. Sự phân bố về mức kali trong đất thực chất phụ thuộc vào đá mẹ, mức độ phong hoá, địa hình và chế độ canh tác.

Khi phân tích kali tổng số (K2O, %) trong đất người ta thường dùng các tổ hợp ít nhất hai axít mạnh (HNO3, HCl, H2SO4, HClO4) và gần như cho kết quả giống nhau. Gần đây, khi nghiên cứu các phương pháp phân tích kali thích hợp cho đất Việt Nam, các nhà phân tích cho rằng phải dùng các dịch chiết có axit mạnh và HF (HF, H2SO4, HClO4) mới có thể chiết hết K ra khỏi khoáng đất. Tuy vậy các lý luận thân thiện đối với môi trường đều không ủng hộ phương án này vì HF rất độc và không cần thiết phải đi đến tột cùng mới đánh giá được thực trạng kali trong đất. Số liệu phân tích năm 2003 trên 214 mẫu đất phù sa của Việt Nam cho thấy, hầu hết đất phù sa sông Hồng có hàm lượng kali tổng số dao động từ 1,18-1,48%, hàm lượng kali trong đất phù sa sông Hồng cao hơn đất phù sa hệ thống sông Cửu Long (1,11-1,28%) và cao hơn nhiều so với kali trong đất phù sa các sông khác (0,74-0,93%). Chính thành phần khoáng sét và thành phần cấp hạt đã làm giàu kali trong đất phù sa sông Hồng và theo đó đã làm cho các sản phẩm cây trồng trên đất phù sa sông Hồng có các chất lượng đặc biệt mà các vùng miền khác không có. Cũng cần cảnh báo rằng so với các kết quả phân tích trước đây, lượng kali tổng số trong đất phù sa sông Hồng cũng đang có chiều hướng giảm đi.

{| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"
|+ Bảng 2: Kali tổng số (K2O, %) trong các loại đất phù sa các hệ thống sông
|-
! Thông số thống kê !! Nhóm đất phù sa !! Đất phù sa Sông Hồng !! Đất phù sa sông Cửu Long !! Đất phù sa các sông khác
|-
| Số mẫu || 214 || 50 || 58 || 106
|-
| Trung bình (<math>\bar{\text{m}}</math>), % || 1,055 || 1,336 || 1,202 || 0,843
|-
| Độ lệch chuẩn || 0,506 || 0,524 || 0,324 || 0,490
|-
| Trung vị, % || 1,109 || 1,394 || 1,235 || 0,752
|-
| < <math>\bar{\text{m}}</math>, 95% < ; % || 0,987 - 1,123 || 1,187 - 1,485 || 1,116 - 1,287 || 0,748 - 0,937
|}

==Các tính chất hóa học khác của đất phù sa sông Hồng==

Đất phù sa sông Hồng có độ no bazơ cao (80-85%), canxi trao đổi 7,1-15,4 cmolc kg-1, magiê trao đổi 1,8-5,7 cmolc kg-1, đạm tổng số 0,12-0,26%, lân tổng số 0,08-0,13%; lân dễ tiêu phổ biến 12,0-15,0 mg/100 g đất, hàm lượng lưu huỳnh trong đất thấp.

==Sức sản xuất của đất phù sa sông Hồng==

Đất phù sa sông Hồng là loại đất có độ phì nhiêu tự nhiên rất cao và đồng nhất với độ phì nhiêu thực tế hay còn gọi là sức sản xuất của đất, thích hợp với hầu hết các loại cây trồng với hình thức thâm canh đa dạng. Trên đất phù sa sông Hồng đã hình thành nên nền văn minh lúa nước lâu đời của vùng đồng bằng.

Hiện nay hệ thống cây trồng vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) cũng tương tự như vùng đồng bằng sông Cửu Long và các nước Đông Nam châu Á với khí hậu gió mùa gồm có lúa, hoa màu, cây ăn quả và cây công nghiệp ngắn ngày, nhưng cây lúa vẫn là cây trồng chủ yếu.

Căn cứ vào điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội cũng như sự tiến triển của hệ thống cây trồng trong quá khứ, hiện trạng hệ thống cây trồng chính của vùng đồng bằng sông Hồng có các công thức luân canh phổ biến là : 1 vụ lúa/năm, 2 vụ lúa/năm, 2 vụ lúa + 1 vụ màu/năm, 1 vụ lúa + 1 vụ màu/năm, 1 vụ lúa + 2 vụ màu/năm và chuyên màu. Gần đây xuất hiện các công thức luân canh 4 vụ/năm.

Tuy là vùng có nghề trồng lúa nước là chính, nhưng vùng đồng bằng sông Hồng có các tiểu vùng sinh thái khác nhau nên cơ cấu cây trồng, gắn vào đó cơ cấu giống và cơ cấu mùa vụ của mỗi tiểu vùng cũng khác nhau.

Hiện trạng hệ thống cây trồng vùng ĐBSH được mô tả theo các chân ruộng có đặc thù sinh thái khác nhau:

* Trên chân ruộng trũng;

* Trên chân ruộng vàn và cao;

* Trên chân bãi ngoài đê;

* Trên chân ruộng mặn, phèn ven sông nước mặn và ven biển.

Hiện tại toàn bộ diện tích đất phù sa sông Hồng đã được đưa vào sản xuất với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật như các cuộc cách mạng về giống, phương thức canh tác, chế độ tưới, tiềm năng của đất phù sa sông Hồng đang được khai thác triệt để. Trên những cánh đồng phù sa không phải chỉ có lúa mà còn có các cây trồng khác với những hình thức thâm canh và cơ cấu mùa vụ rất khác nhau. Đối với đất phù sa sông Hồng trồng lúa thường có cơ cấu: 2 vụ lúa, 2 vụ lúa + 1 màu, 1 lúa + 2 màu hoặc 2 lúa –nhiều vụ màu. Năng suất lúa trung bình trên đất phù sa sông Hồng đạt 6 tấn/vụ và nhiều nơi đạt trên 10 tấn/vụ (2018).

Trên đất phù sa sông Hồng cũng đã tạo nên những vùng thâm canh cao: chuyên rau, chuyên hoa, chuyên cây ăn quả (vải, nhãn, chuối, bưởi, ổi, cam, quýt...), cho thu nhập từ vài trăm triệu đồng đến trên 1 tỷ đồng/ha/năm.

Cây trồng trên đất phù sa sông Hồng không chỉ có năng suất cao mà còn có chất lượng đặc biệt, các đặc sản phù sa sông Hồng như nếp cái hoa vàng, vải thiều Thanh Hà, bưởi Diễn, cam Canh, nhãn lồng Hưng Yên, chuối ngự Đại hoàng, húng Láng đã từ lâu đi vào sử sách và như là đặc sản riêng biệt của vùng châu thổ sông Hồng.

Hình thái phẫu diện điển hình đất phù sa sông Hồng

Thông tin: Phẫu diện N5. Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nền môi trường nhóm đất phù sa của Việt Nam, 2001-2003.

==Tài liệu tham khảo==

* Nguyễn Quang Hải, Hồ Quang Đức, Khoáng sét đất Việt Nam trong mối quan hệ với quá trình hình thành đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, Kết quả nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, 50 năm xây dựng và phát triển, Nhà xuất bản Nông nghiệp. Hà Nội, tr. 58-68, 2019.

* Nguyễn Vy, Trần Khải, Hóa học đất miền Bắc Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật, Hà Nội, 1978.

* Phạm Quang Hà, Nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nền nhóm đất phù sa của Việt Nam, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, Hà Nội, 2003.

2022-09-26T07:59:37Z

Tttrung: Đổi hướng đến Chủ nghĩa đa phương

#đổi [[chủ nghĩa đa phương]]